Avni Doshi, Gorzki cukier (Burnt Sugar)

Relacje matka-córka pod lupą

Wyjątkowo piękna okładka debiutanckiej książki Avni Doshi Gorzki cukier przyciągnęła moją uwagę podczas kiermaszu książek Wrocławskiego Hospicjum dla dzieci. Nominacja do Bookera i ciekawy opis sprawiły, że kupiłam tę pozycję i sięgnęłam po nią nawet dość szybko. Książka błyskawicznie przeniosła mnie w świat Indii i rozwinęła się dla mnie na dwóch poziomach – uniwersalnej historii o trudnych relacjach matek i córek, córek i matek, oraz podróży po smakach i zapachach Indii.

Znakomity i dojrzały debiut

Co ciekawe, Gorzki cukier jest debiutem pisarskim amerykańskiej autorki, córki imigrantów z Indii. Doshi dzieli swoje życie pomiędzy Indie i Stany Zjednoczone, a w tym roku premierę miała jej druga książka, The First House, wydana w Londynie przez wydawnictwo Hamish House. Gorzki cukier został po raz pierwszy wydany w 2019 roku jako Girl in White Cotton w New Dehli, a rok później w Londynie pod tytułem Burnt Sugar. Polskie tłumaczenie zawiera więc ciekawy twist w tytule, spalony cukier staje się gorzki.

Najtrudniejsza relacja – matka i córka

Tytuł odnosi się do głównego wątku powieści, a więc relacji matek i córek. Coś, co powinno być dobre i słodkie i sycące, staje się źródłem cierpienia i goryczy. Córka Antara, trzydziestokilkulatka, musi się zająć swoją starzejącą się matką Tarą, która ma pierwsze objawy Alzheimera. Oprócz oczywistego fizycznego wysiłku oraz zagrożenia płynącego z opieki nad osobą tracącą pamięć (matka wywołuje pożar w mieszkaniu), jest też wysiłek psychiczny. Po pierwsze, Tara nie była szczególnie troskliwą matką. Nieszczęśliwa w swoim zaaranżowanym małżeństwie, opuściła swojego męża i jego matkę, by dołączyć do aśramu i żyć ze swoim guru. Jej córeczką opiekowały się inne kobiety, zwłaszcza Kali Mata. Antara jako dziecko była świadkiem gwałtu w toalecie, więc brak uwagi i opieki matki mógł zakończyć się dla niej tragicznie. Ojciec rozwiódł się z matką i wyjechał do Stanów Zjednoczonych, nie interesując się szczególnie losem swojej córki, a potem ponownie się ożenił i miał syna. Z nową rodziną ojca i nim samym Antara spotyka się naprawdę rzadko. Dziewczyna nie zaznała więc poczucia bezpieczeństwa i uwago rodziców i jest to jej dziedzictwo, które wnosi do swojego własnego małżeństwa.

Kim jest człowiek bez pamięci? Choroba Alzheimera

Tara zaczyna zapominać, tworzy swoje własne wersje rzeczywistości, które odbiegają od tego, co pamięta jej córka. Antara zostawia więc matce karteczki z opisami przeszłości w różnych miejscach, licząc na to, że przypadkowo odnajdywane i czytane skrawki pozwolą jej utrzymać pamięć i pozostać sobą. Jednak dziewczyna widzi, że matka zaczyna znikać po kawałku. Kiedy dobrze dobrana dieta sprawia, że matka na powrót staje się bystra i krytyczna wobec córki, Antara podaje matce dużo cukru, który pogarsza jej pamięć i sprawia, że matka staje się uległa. To kolejny, bardzo dosłownie gorzki cukier w tej książce. Przy okazji pojawia się motyw tożsamości – kto zostaje, gdy zaciera się nasza pamięć? Gdy nie wiadomo, co jest prawdą, a co wytworem wyobraźni czy choroby?

Smaki i zapachy Indii

Oprócz trudnej relacji matka-córka, drugim wielkim bohaterem debiutu Doshi są Indie – ich zapachy, kolory i smaki. Autorka pokazuje życie w Indiach niemal mimochodem, używa lokalnych nazw potraw i ubrań, opisuje ważne miejsca związane z poszczególnymi wyznaniami i bogami. Wydawca zadbał o to, by książka miała przypisy bezpośrednio na dole strony, co pozwala lepiej zrozumieć treść i wyobrazić sobie opisywane ubrania czy potrawy. To naprawdę pełne zanurzenie! Opisywane miejsca często są duszne, płaty farby odpadają od wszędobylskiej wilgoci, zapachy są zazwyczaj dość intensywne. Jedzenie jest różnorodne, aromatyczne i pełne przypraw i nieznanych składników. Czytając Gorzki cukier miałam wrażenie, że znów podróżuję po Indiach, więc jeśli ktoś chce też poznać smaki i kulturę tego kraju, powieść Doshi pięknie pokazuje to w tle.

Kopalnia tematów

Książka czyta się dobrze, szybko, chociaż poruszane tematy do lekkich nie należą. Oprócz trudnych relacji matka-córka Doshi pisze także o doświadczeniu macierzyństwa, kiedy Antara sama zostaje matką, być może również o depresji poporodowej. Antara miewa myśli samobójcze i czuje się uwięziona w nowej sytuacji, osaczona, zwłaszcza, że przyjeżdża również matka jej męża, a reszta rodziny też chce poznać maleństwo. Małżeństwo nie jest dla młodej matki punktem oparcia czy wzajemnego zrozumienia. Relacje rodzinne są też w Indiach zupełnie inne, znacznie bliższe niż w innych krajach, gdzie to syn ma obowiązek opieki nad rodzicami, i książka Doshi doskonale to pokazuje. Także tematów i wątków jest tutaj naprawdę dużo. Sądzę, że to pozycja, po którą zdecydowanie warto sięgnąć.

Moja ocena: 8/10.

Avni Doshi, Gorzki cukier
Wydawnictwo WAB, Warszawa 2023
Tłumaczenie: Agnieszka Wilga
Liczba stron: 304
ISBN: 978-83-8318-503-3

**********************************************************************************

Mother-daughter relationships under the microscope

The exceptionally beautiful cover of Avni Doshi’s debut novel, Burnt Sugar, caught my eye at a book fair organized by the Wrocław Hospice for Children. A Booker Prize nomination and an intriguing synopsis prompted me to buy it, and I picked it up quite soon after. The book instantly transported me into the world of India, unfolding on two levels: as a universal story about the complex dynamics between mothers and daughters, and as a journey through the flavours and scents of India.

An excellent and mature debut

Interestingly, Burnt Sugar is the debut work of an American author, the daughter of Indian immigrants. Doshi divides her time between India and the United States; her second book, The First House, was released this year, published in London by Hamish House. Burnt Sugar was first published in 2019 in New Delhi under the title Girl in White Cotton, and a year later in London as Burnt Sugar. The Polish translation adds an intriguing twist to the title: "burnt sugar" becomes "bitter sugar."

The most challenging relationship: mother and daughter

The title refers to the novel’s central theme—the relationship between mothers and daughters. Something what ought to be good, sweet, and nourishing becomes a source of suffering and bitterness. Antara, a woman in her thirties, finds herself having to care for her aging mother, Tara, who is beginning to show early signs of Alzheimer’s disease. Beyond the obvious physical exertion and the dangers inherent in caring for someone losing their memory—such as when her mother starts a fire in the apartment—there is also a profound psychological toll. For starters, Tara was never a particularly nurturing mother. Unhappy in her arranged marriage, she left her husband and mother-in-law to join an ashram and live with her guru. Her young daughter was left in the care of other women, most notably Kali Mata. As a child, Antara even witnessed a rape in a restroom; the lack of maternal attention and protection could easily have led to a tragic outcome for her. Her father divorced her mother and moved to the United States—showing little interest in his daughter’s fate—before remarrying and having a son. Antara rarely sees her father or his new family. Having never experienced a sense of security or parental attention, she carries this legacy into her own marriage.

What remains of a person without their memory? Alzheimer’s disease

Tara begins to forget, constructing her own versions of reality that diverge from what her daughter remembers. Antara leaves notes for her mother—descriptions of the past tucked away in various places—hoping that stumbling upon these fragments will help her mother hold onto her memories and remain herself. Yet, Antara watches as her mother begins to fade away, piece by piece. When a carefully managed diet restores the mother’s sharp, critical edge toward her daughter, Antara begins feeding her large amounts of sugar—which impairs her memory and renders her submissive. This serves as yet another instance of "bitter sugar" in the book—a term that takes on a very literal meaning here. The narrative also explores the theme of identity: what remains of a person when their memory fades? When it becomes impossible to distinguish between truth, the products of one’s imagination, or the effects of illness?

The Flavors and Scents of India

Beyond the fraught mother-daughter relationship, India itself—with its distinct scents, colours, and flavours—emerges as a central character in Doshi’s debut. The author portrays life in India almost incidentally, incorporating local terms for dishes and garments, and describing significant sites associated with various faiths and deities. The publisher has thoughtfully included footnotes at the bottom of each page, which helps the reader better grasp the context and visualize the clothing or food being described. It is a truly immersive experience! The settings are often stifling; paint peels away due to the pervasive humidity, and the air is thick with intense, lingering scents. The food is diverse, aromatic, and rich with spices and unfamiliar ingredients. Reading Burnt Sugar, I felt as though I was traveling through India once again—so for those curious about the flavours and culture of the country, Doshi’s novel offers a beautiful, atmospheric backdrop.

A Wealth of Themes

The book is an engaging, fast-paced read, even though the subjects it tackles are far from light. Beyond the difficult mother-daughter dynamic, Doshi also explores the experience of motherhood—specifically, what happens when Antara herself becomes a mother—touching upon the possibility of postpartum depression. Antara grapples with suicidal thoughts and feels trapped and hemmed in by her new reality, a situation compounded by the arrival of her husband’s mother and the rest of the extended family, all eager to meet the baby. For the young mother, her marriage offers neither a source of support nor a foundation for mutual understanding. The book also brilliantly illustrates how family dynamics in India differ significantly from those in many other countries—characterized by much closer ties, including the son’s traditional obligation to care for his aging parents. The novel is rich with a multitude of themes and narrative threads. I believe it is a book well worth picking up.

My rating: 8/10.

Author: Avni Doshi
Title: Burnt Sugar
Publishing House: Wydawnictwo WAB, Warsaw 2023
Translated by: Agnieszka Wilga
Number of pages: 304
ISBN: 978-83-8318-503-3

Wiesław Myśliwski, Ostatnie rozdanie

Wielkie to brzemię sam dla siebie człowiek

Śmierć Wiesława Myśliwskiego w marcu tego roku sprawiła, że sięgnęłam po kolejną książkę w dorobku pisarza – tym razem po Ostanie rozdanie. To szósta z siedmiu książek, które powstały – mam tu spore zaległości, bo do tej pory zapoznałam się tylko z tytułem Kamień na kamieniu. Powieść mnie całkowicie urzekła, a jej nieśpieszny ton i retrospektywne spojrzenie bardzo mi odpowiadały. Literatura polska poniosła wielką stratę w tym roku.

Pamięć nie jest od pamiętania, lecz od wspominania

Ostatnie rozdanie to retrospektywne spojrzenie na życie z perspektywy dojrzałego mężczyzny. Spojrzenie głęboko filozoficzne, podsumowujące życiowy dorobek, poszukujące sensu. Przyczynkiem do takich rozważań jest stary notes z adresami i numerami telefonów, stanowiący sumę poznanych ludzi. Właściciel notesu po pierwsze stara się przypomnieć sobie wpisane do notesu osoby, po drugie zaś zastanawia się nad funkcją pamięci, jej rolą, ale też własną tożsamością i jej płynnością. To są dwa najważniejsze tematy tej książki – pamięć i tożsamość. Te dwa tematy dają powieści ogromną dawkę melancholii, przygnębienia, rezygnacji. Myśliwski zauważa w kilku miejscach, że pamięci nie można ufać, a jej główną funkcją jest wspominanie. Po drugie – nasza tożsamość też ciągle się zmienia, więc kim tak naprawdę jesteśmy?

Mówi się, co prawda, być sobą. Mówi się w zuchwałym przekonaniu o stałości naszego ja. Powtarza to każdy. Lecz być sobą tak naprawdę nic nie znaczy. Aby być sobą, trzeba być kimś, to znaczy wiedzieć, kim się jest. A jak możemy to ustalić, zagubieni wśród ciągle zmieniających się wyobrażeń siebie? (s. 23)

W innym miejscu pisze jeszcze ostrzej:

Każdy jest przecież czymś w rodzaju zbioru obijających się o siebie ułomków, wypalonych niczym meteory, których nic ze sobą nie łączy, pogasłych nadziei, marzeń, zetlałych pragnień, zaprzepaszczonych uczuć, kłamstw podszywających się pod prawdy i prawd podszywających się pod kłamstwa, a wszystko to niezdolne choćby krążyć wokół wspólnej osi. (s. 29)

Czy naprawdę tylko to nas czeka? Rozczarowanie, poczucie klęski i bezsensu istnienia? Rozpad osobowości i przekonania, że nie znamy samych siebie? Myśliwski z perspektywy dojrzałego mężczyzny (pisarz miał 81 lat, kiedy książka się ukazała) przygląda się kondycji natury ludzkiej, dokonuje podsumowań życia swojego bohatera, zastanawia się nad jego tożsamością.

Pytania o sens istnienia

Powieść jest bardzo wymagającą lekturą – nie tylko jeśli chodzi o jej formę – brak fabuły, powoli snute rozważania, powtarzające się myśli, tematy, wspomnienia, ale także jeśli chodzi o dojrzałość czytelnika. Myśliwski stawia przed nami wielkie, niezbywalne zadania – chce, żebyśmy zrozumieli sens swojego istnienia, wiedzieli po co żyjemy. Czy są istotniejsze pytania?

Gra zawsze toczy się o wygraną, mimo kart, jakie przyszły. A to wymaga nie tylko umiejętności tasowania, przebijania, blefowania i nawet nie tego, żebyśmy umieli zachować zimną twarz. To wymaga, abyśmy wiedzieli, o co gramy, i chcieli tego chcieć. To umiejętność najtrudniejsza. (s. 127)

Czy da się czymkolwiek zapełnić życie, gdy nie stać człowieka na miłość

Drugim wielkim tematem w Ostatnim rozdaniu jest miłość. Bohater wspomina tajemniczą Marię, z którą przez całe życie wymieniał listy. Z tych, przewijających się przez całą książkę manuskryptów, czytelnik może poznać historię nieodwzajemnionej miłości, ucieczki bohatera przed bliskością, oddaniem i odpowiedzialnością za drugiego człowieka. „Nie umiałbym wytłumaczyć, co to znaczy być razem, nie doświadczyłem tego, lecz wydaje mi się, że to coś najtrudniejszego, na co stać nielicznych”, zauważa bohater w jednym miejscu (s. 268). Jest to jedyny ślad fabuły w książce – rozdzielone losy Marii i narratora, śledzone urywkowo w listach. Czytelnik może podglądać, jak potoczyły się ich osobne życia, które mogły być wspólnym losem.

Opus magnum

Chociaż Ostatnie rozdanie nie jest ostatnią książką pisarza, to zbudowałam w sobie przekonanie, że może być najważniejszą, stanowiącą rozliczenie z człowieczeństwem, ludzką tożsamością i pamięcią. To lektura niełatwa, flegmatyczna, z ledwie zarysowaną fabułą, która jest wymówką do snucia rozważań o losie człowieka, budowaniu tożsamości, ale też nieuchronności śmierci i wynikającym z tego sensie życia. Zakończę cytatem:

Jeśliby komuś udało się skonstruować zegar, który odmierzałby człowiekowi czas zmarnowany, pusty, i czas pełny, poświęcony jakiemuś pożytkowi, choćby własnemu, okazałoby się, że większość życia zmarnował. Więc może i tak to życie dane nam jest w nadmiarze. (s. 201)

Dla mnie lektura obowiązkowa i dzieło wybitne, do którego z chęcią za kilka lat wrócę, zobaczyć jak zmienił się mój odbiór powieści. Polecam serdecznie, chociaż wiem, że większości czytelników się nie spodoba.

Moja ocena: 10/10.

Wiesław Myśliwski, Ostatnie rozdanie
Wydawnictwo Znak, Kraków 2013
Liczba stron: 448
ISBN: 978-83-240-2780-4

*********************************************************************************

Man is a great burden to himself

The death of Wiesław Myśliwski this March prompted me to pick up another book from the author’s body of work—this time, The Last Deal (Original Polish title: Ostatnie rozdanie, book not translated to to English as of Oct’26). It is the sixth of his seven novels; I have quite a bit of catching up to do, as, until now, I had only read Stone upon Stone (Original Polish title: Kamień na kamieniu). The novel completely captivated me; its unhurried tone and retrospective view resonated deeply with me. Polish literature has suffered a great loss this year.

Memory is not for remembering, but for reminiscing

The Last Deal offers a retrospective look at life from the perspective of a mature man—a deeply philosophical gaze that takes stock of a lifetime and seeks out its meaning. The catalyst for these reflections is an old notebook filled with addresses and phone numbers—a collection representing all the people the protagonist has encountered. He attempts, first, to recall the individuals listed in the notebook, and second, to contemplate the function and role of memory, as well as the nature of his own identity and its inherent fluidity. These are the two central themes of the book: memory and identity. Together, they imbue the novel with a profound sense of melancholy, despondency, and resignation. In several passages, Myśliwski observes that memory cannot be trusted—that its primary function is not mere retention, but the act of reminiscing. Furthermore, since our identity is constantly shifting, one must ask: who are we, really?

People often speak of "being oneself"—a phrase rooted in the bold, confident assumption that our "self" remains constant. It is something everyone repeats. Yet, in truth, "being oneself" means nothing at all. To be oneself, one must first be someone—that is, one must know who one is. But how can we determine this, lost as we are among ever-shifting conceptions of ourselves? (p. 23)

Elsewhere, he writes even more sharply:

After all, each of us is something like a collection of fragments colliding with one another—burnt out like meteors, with nothing to bind them together—extinguished hopes, dreams, smouldering desires, squandered feelings, lies masquerading as truths, and truths masquerading as lies; and all of this incapable of even orbiting a common axis. (p. 29)

Is this truly all that awaits us? Disappointment, a sense of defeat, and the meaninglessness of existence? The disintegration of personality, coupled with the conviction that we do not know ourselves? From the perspective of a mature man—the author was 81 when the book was published—Myśliwski examines the human condition, takes stock of his protagonist’s life, and reflects upon his identity.

Questions about the meaning of existence

The novel is a highly demanding read—not only in terms of its form, characterized by an absence of plot, slowly unfolding reflections, and recurring thoughts, themes, and memories—but also in the level of maturity it requires from the reader. Myśliwski confronts us with profound, inescapable tasks: he challenges us to grasp the meaning of our own existence and to understand why we live. Could there be any questions more significant?

The game is always played to win, regardless of the cards one has been dealt. And this requires more than just the ability to shuffle, trump, bluff, or even keep a straight face. It requires knowing what is at stake—and truly desiring that stake. This is the most difficult skill of all. (p. 127)

Can anything fill a life when one is incapable of love?

The second major theme in The Last Deal is love. The protagonist recalls a mysterious woman named Maria, with whom he exchanged letters throughout his entire life. Through these manuscripts—which appear intermittently across the book—the reader uncovers a story of unrequited love and the protagonist’s flight from intimacy, devotion, and the responsibility that comes with caring for another person. "I wouldn't be able to explain what it means to be together—I’ve never experienced it—but it seems to me the most difficult thing of all, something only a few are capable of," the protagonist remarks at one point (p. 268). This serves as the book’s only real narrative thread: the divergent paths of Maria and the narrator, traced in fragments through their correspondence. The reader is given a glimpse into how their separate lives unfolded—lives that might otherwise have been a shared destiny.

An opus magnum

Although The Last Deal is not the author’s final book, I have come to believe it may well be his most significant—a reckoning with humanity, human identity, and memory. It is a challenging, measured read with a barely sketched-out plot, which functions merely as a pretext for exploring the human condition, the construction of identity, the inevitability of death, and the meaning of life that arises from it. I will conclude with a quote:

If someone were to construct a clock that could measure a person’s wasted, empty time against the time well spent—devoted to some useful purpose, even if only for one’s own benefit—it would turn out that most of one’s life had been wasted. Perhaps, then, this life is granted to us in abundance. (p. 201)

For me, this is essential reading—an outstanding work to which I will gladly return in a few years, just to see how my perception of the novel has evolved. I highly recommend it, though I am well aware that most readers will not care for it.

My rating: 10/10.

Author: Wiesław Myśliwski
Title: The Last Deal (book not translated to English as of Oct’26)
Publishing House: Znak, Kraków 2013
Number of pages: 448
ISBN: 978-83-240-2780-4

Kazuo Ishiguro, Nie opuszczaj mnie (Nevel Let Me Go)

Nobliści też piszą science-fiction

Kiedy sięga się po tą książkę bez żadnej wiedzy i przygotowania, trochę przypadkowo, tak jak ja to zrobiłam, wybierając ją jako audiobooka na Spottify, czytelnik może być naprawdę coraz bardziej zaskoczony. Historia jest tak nieoczekiwana, że łapałam się na przewijaniu fragmentów, żeby upewnić się, że na pewno wszystko dobrze zrozumiałam.

Powieść doceniona przez krytyków

Opublikowana w 2005 roku powieść Nie opuszczaj mnie to szóste dzieło w dorobku Autora. Ishiguro publikuje swoje utwory ze znacznymi przerwami w czasie, mniej więcej co pięć lat, dając sobie dostatecznie dużo czasu na staranne wycyzelowanie swoich książek. Zarówno publiczność, jak i krytycy doceniają taką postawę, ponieważ pozycja była na krótkiej liście do Nagrody Bookera za 2005 rok, nominowana do Nagrody Arthura C. Clarke’a w 2006 roku oraz do Nagrody National Book Critics Circle za 2005 rok. Magazyn „TIME” umieścił ją na wśród stu najlepszych powieści opublikowanych od 1923 roku, a „The Guardian” na wysokim, czwartym miejscu wśród stu najlepszych powieści opublikowanych od 2000 roku. Ja nadal wolę Okruchy dnia i w moim personalnym rankingu postawiłabym je wyżej, ale obie książki mają w sobie taki stłumiony, subtelny krzyk.

Jakie sekrety kryje dzieciństwo

Nie opuszczaj mnie opowiada historię Kathy, która jest obecnie opiekunką dawców organów. Ponad trzydziestoletnia kobieta wspomina swoje dzieciństwo w internacie w Hailsham, swoje relacje z przyjaciółmi i nauczycielami. Jej najbliższą przyjaciółką była Ruth, a przyjacielem Tommy, który znosił wiele szykan od innych dzieci ze względu na swój wybuchowy charakter. Z czasem okazuje się, że brak rodziców i tajemniczość opiekunów to nie przypadek. Dzieci to klony, hodowane na dawców organów, a ośrodek w Hailsham to progresywna placówka, która ma pokazać społeczeństwu, że „wersje zastępcze” też mają uczucia i potrafią je wyrażać choćby przez sztukę (dlatego Madame, która regularnie wizytuje szkołę, zabiera najlepsze prace podopiecznych do mitycznej galerii). Z czasem dzieci dowiadują się coraz więcej o czekającym je losie, również dzięki niepogodzonym z nim nauczycielom, jak to było w przypadku pani Lucy. Czytelnik dowiaduje się, że klony są bezpłodne, a po ukończeniu edukacji mogą albo zostać opiekunami dawców, albo od razu dawcami. Najczęściej po maksymalnie czterech donacjach umierają, więc ich życie nie jest długie.

Najważniejsze tematy

Ishiguro porusza temat przyjaźni, ciągnącej się od dziecka po dorosłość, i jej różnym wymiarom. Oczywiście, jest to przefiltrowane przez motyw pamięci – narratorem powieści jest Kathy, która po szkole zdecydowała się na rolę opiekunki dawców, i dla której niedługo przyjdzie czas na spełnienie swojego losu. Dziewczyna zastanawia się więc, jak za czasów Hailsham dzieci rozumiały, co się wokół nich dzieje, jak postrzegały świat zewnętrzny (jako zagrożenie, dlatego nie wolno im było opuszczać ośrodka), ile tak naprawdę potrafiły pojąć. Drugim ważnym tematem jest dla mnie nadzieja połączona z miłością – legenda głosi, że jeśli jakaś para klonów pokocha się dostatecznie mocno, może dostać odroczenie zostania dawcą i kilka lat wspólnego szczęścia. Kiedy jednak Kathy i Tommy idą do panien Emily i Lucy, które opiekowały się szkołą, okazuje się, że takie odroczenie nie istnieje i raczej nigdy nie istniało. Szczęście nie jest dla klonów.

Gdy czytelnik wie więcej niż narrator

Ten stłumiony krzyk, o którym pisałam na początku, powstaje bardziej w czytelniku, niż narratorze. Poznając Kathy jako dziecko, z targającymi nią emocjami i klasycznymi dla tego okresu przygodami (ekscytujące pchle targi, kiedy dzieci mogły sobie zakupić jakiś używany przedmiot, rywalizacja o względy nauczycieli, tajemne zgrupowania i teorie spiskowe, młodzieńcze zauroczenia i miłostki), patrzymy na nią jako dziecko i dopiero z czasem zaczynamy rozumieć, że Kathy nie jest w pełni człowiekiem. Ale  drugiej strony – no jak to nie jest? Przecież odczuwa i myśli zupełnie jak my. Stąd też budzi się niezgoda na taki los trójki przyjaciół, na traktowanie ich jako magazyn części zamiennych, bez prawa do życia i szczęścia. Jednak ta niezgoda jest tylko w czytelniku – zarówno narratorka, jak i jej przyjaciele nie buntują się przeciwko swojemu losowi. Odkąd został im on objawiony, przyjmują go i wypełniają bez słowa narzekania. Tymczasem upadek nadziei na wspólne życie dla Kathy i Tommiego czy też przedwczesna śmierć Ruth bezgłośnie łamią czytelnikowi serce.

Ważny głos we współczesnej dyskusji o etyce

Nie opuszczaj mnie to na pewno ważny głos etyczny w dyskusji o klonowaniu i jego moralnym wymiarze. Ishiguro najpierw pozwala nam poznać gromadę dzieciaków i przywiązać się do nich, a potem pokazuje nam całą prawdę, pytając – czy on naprawdę aż tak się od nas różnią? Pewnie dlatego ośrodek w Hailsham został zamknięty – dawał złudzenie, że istnieje jakaś inna wersja przyszłości, że nadzieja jest możliwa. Powieść Ishiguro można nazwać antyutopią i pokazać świat, w którym nie chcemy żyć. To ważna, mądra i bardzo przebiegła książka. Chociaż moja recenzja to uniemożliwia, polecam czytać tak jak ja czytałam – w pełnej nieświadomości. Wtedy uderza najmocniej.

Moja ocena: 7/10.

Kazuo Ishiguro, Nie opuszczaj mnie
Wydawnictwo: Faber & Faber, Londyn 2005
Liczba stron: 282
ISBN: 978-0-571-22413-X

*********************************************************************************

Nobel Prize Winners Also Write Science Fiction

When you pick up this book without any prior knowledge or preparation, somewhat at random, as I did when I selected it as an audiobook on Spotify, the reader can be truly surprised. The story is so unexpected that I found myself rewinding passages to make sure I understood everything correctly.

A Critically Acclaimed Novel

Published in 2005, Never Let Me Go is the author's sixth work. Ishiguro publishes his works at significant intervals, roughly every five years, giving himself ample time to carefully refine his books. Both audiences and critics appreciate this approach, as it was shortlisted for the 2005 Booker Prize, shortlisted for the 2006 Arthur C. Clarke Award, and shortlisted for the 2005 National Book Critics Circle Award. TIME magazine ranked it among the 100 best novels published since 1923, and The Guardian placed it at a high fourth place among the 100 best novels published since 2000. I still prefer The Remains of the Day and would put it higher in my personal ranking, but both books have a subdued, subtle cry in them.

What Secrets Does Childhood Hold?

Never Let Me Go tells the story of Kathy, who is now a carer for organ donors. The thirty-something woman recalls her childhood at boarding school in Hailsham, her relationships with friends and teachers. Her closest friend was Ruth, and her best friend was Tommy, who endured much bullying from other children due to his explosive temper. Over time, it becomes clear that the absence of parents and the secrecy of their guardians are no coincidence. The children are clones, bred to be organ donors, and the Hailsham center is a progressive institution intended to show society that "surrogate versions" also have feelings and can express them, even through art (which is why Madame, who regularly visits the school, takes the best works of the pupils to a mythical gallery). Over time, the children learn more and more about the fate awaiting them, partly thanks to teachers who are at odds with it, as was the case with Miss Lucy. The reader learns that the clones are sterile, and after completing their education, they can either become guardians of the donors or donors themselves. Most often, they die after a maximum of four donations, so their lifespan is short.

Key Themes

Ishiguro explores the theme of friendship, stretching from childhood to adulthood, and its various dimensions. Of course, this is filtered through the motif of memory – the novel's narrator is Kathy, who, after school, decided to become a donor carer and for whom the time will soon come to fulfill her destiny. She wonders how, during the Hailsham era, the children understood what was happening around them, how they perceived the outside world (as a threat, hence they were forbidden to leave the facility), and how much they were truly capable to comprehend. Another important theme for me is hope combined with love – legend has it that if a pair of clones fall in love deeply enough, they can receive a deferral from becoming donors and a few years of shared happiness. However, when Kathy and Tommy go to Miss Emily and Miss Lucy, who looked after the school, it turns out that such a deferral does not exist and likely never had. Happiness is not for the clones.

When the Reader Knows More Than the Narrator

The muffled cry I mentioned at the beginning arises more from the reader than the narrator. Getting to know Kathy as a child, with her emotions and the classic adventures of the period (exciting flea markets where children could buy used items, competition for teachers' favors, secret gatherings and conspiracy theories, youthful infatuations and romances), we see her as a child, and only with time do we begin to understand that Kathy is not fully human. But on the other hand – how could she not be? After all, she feels and thinks just like us. Hence, there is a resentment towards the fate of the three friends, towards being treated as a warehouse of spare parts, without the right to live and be happy. However, this resentment resides only in the reader – neither the narrator nor her friends rebel against their fate. Since it was revealed to them, they accept it and live it without a word of complaint. Meanwhile, the collapse of Kathy and Tommy's hope for a life together and Ruth's premature death silently break the reader's heart.

An Important Voice in the Contemporary Ethical Debate

Never Let Me Go is certainly an important ethical voice in the debate about cloning and its moral dimensions. Ishiguro first allows us to meet a group of children and become attached to them, and then shows us the whole truth, asking – are they really so different from us? That's probably why the Hailsham center was closed – it gave the illusion that some other version of the future exists, that hope is possible. Ishiguro's novel can be called a dystopia and show a world we don't want to live in. This is an important, wise, and very cunning book. Although my review prevents it, I recommend reading it as I did – in complete oblivion. That's when it hits the hardest. 

My rating: 7/10.

Author: Kazuo Ishiguro
Title: Never Let Me Go
Publishing House: Faber & Faber, London 2005
Number of pages: 282
ISBN: 978-0-571-22413-X

Siri Hustvedt, Wspomnienia przyszłości (Memories of the Future)

Im dłużej przeglądam książkę Siri Hustvedt Wspomnienia przyszlości, tym bardziej mi się ona podoba. Zdecydowanie nie jest to lekka i szybka lektura (ja czytałam ją prawie trzy tygodnie, w dużych kawałkach z długimi przerwami), ale pozycja świadcząca o ogromnej dojrzałości pisarskiej i erudycji. Dla mnie jest to również pierwsze spotkanie z pisarką.

Krople doświadczenia

Fabuła jest, powiedzmy, umowna. Dojrzała bohaterka, S.H., odnajduje swój pamiętnik z młodości przy okazji porządkowania papierów w domu swojej matki. Z zaciekawieniem i pewnym zdumieniem przygląda się więc sobie sprzed 40 lat i usiłuje rozpoznać się w swojej młodszej wersji. W związku z czym jednym z głównych tematów powieści jest pamięć i nieciągłość tożsamości. Autorka pisze o tym procesie w ten sposób:

A jednak ta dwustustronicowa książeczka była bezcenna z tego prostego powodu, że przywróciła w większym lub mniejszym stopniu to, czego już nie pamiętałam albo co zapamietałam źle, i był to jednocześnie głos mój i nie mój. Dziwne. (s. 19)

Zresztą w książce jest sporo odniesień filozoficznych, teorii wielkich myślicieli, różnego rodzaju analiz. W pewnym momencie pada stwierdzenie: „Czym jesteśmy, jeśli nie zbiorem czegoś, co Alfred North Whitehead nazywa „kroplami doświadczenia” (s. 154). Trafna metafora.

Bitwa książek

Ogromna wiedza z zakresu filozofii idzie w parze z niezwykłym oczytaniem i mnogością literackich odniesień, głównie do poezji. Wśród literackich inspiracji padają takie nazwiska jak Szekspir, Robert Herrick, Gerard Manley Hopkins, Marianne Moore, Walt Whitman, e.e. cummings, J. Alfred Prufrock, a niekwestionowaną przewodniczką ich wszystkich jest baronowa Elsa von Freytag-Loringhoven, przytaczana we Wspomnieniach przyszłości niemal co kilka stron. Zresztą Hustvedt przeprowadza udokumentowany dowód, że to właśnie ta nietuzinkowa kobieta stała za słynną rzeźbą Fontanna, którą po jej śmierci przypisał sobie Marcel Duchamp.

Amerykańska pisarka nazywa również toczącą się od stuleci literacką grę odwołań, dyskusji toczących się na łamach książek, odniesień jednego pisarza do drugiego. Ileż to razy jedna książka nawiązuje do drugiej, wchodzi z nią w dyskusję, staje w opozycji. Bohaterka powieści, która mówi, że w bibliotece dostaje skrzydeł, sama pisząc staje się częścią tej ponadczasowej rozmowy:

Piszę teraz, piszę na przekór czasowi, dla czasu, z czasem, w czasie. Piszę z mojego czasu w twój. Prawda, że w tej prostej czynności kryje się magia? Dla ciebie to może być następny rok, gdy dla mnie wciąż trwa ten. Do Strony, na stronie, martwi przemawiają do żywych. Pamiętaj, niespokojne duchy ulatują z bibliotek, by nas nawiedzać. Pamiętaj o bitwie książek. (s. 408)

Ta bitwa wciąż trwa i zyskuje nowe poziomy, jest żywa dopóki są czytelnicy. Twórczość Hustvedt staje się naturalnie częścią tej bitwy, a świadoma tego pisarka niejednokrotnie zwraca się bezpośrednio do swoich czytelników i krytyków, przenosząc tę dyskusję na zupełnie nowy poziom.  

Incydent Ciężkiej Ręki

Kolejnym ważnym tematem jest niezależność kobiet, ich postrzeganie i rola w kulturze. Wspomnienia przyszłości to książga na wskroś feministyczna. Autorka pisze z pewną pobłażliwością o złudzeniach swojej młodości i swojej naiwności:

Chciałam emanować ineligencją. Teraz mnie to śmieszy. Inteligencją mogą emanować mężczyźni. Kobietom na takie subtelności się nie pozwala, wtedy jednak byłam naiwna i wyobrażałam sobie, że ludzie będą mnie słuchać, nie tylko na mnie patrzeć, że będą słyszeć w moich zdaniach odbicie sprawnego umysłu, który pracuje na pełnych obrotach. Dopiero po latach zrozumiałam, że takie założenie jest fałszywe, przynajmniej zazwyczaj, że oczekiwania przyćmiewają percepcję, toteż twarz młodej kobiety wymazuje niejako jej powagę, zwłaszcza gdy tej twarzy towarzyszy nieagresywny sposób bycia. (s. 75)

Jednocześnie jej wspomnienia zawierają również przemoc fizyczną ze strony mężczyzn woec kobiet. Ona sama niemal stała się ofairą gwałtu. Ratunek przyszedł od sąsiadek Minnesoty, które dzięki cienkim ścianom słyszały, co się dzieje, i przybyły na ratunek. Jest jednak również cięższa do uchwycenia przemoc – mąż kładący swojej żonie ręke na ramieniu, bo za bardzo rozluźniła się podczas spotkania ze znajomymi i ośmieliła się śmiac nieco za głośno. Hustvedt opisuje to jako Incydent Ciężkiej Ręki:

Zamykam oczy i czuję na ramieniu tę rękę. Czuję, jak duże palce ściskają moje kości pod bluzką i skórą, i nie mogę złapać tchu. To gest władzy, upominania, wyższości, lekceważenia, a ja nie mogę oddychać i chcę go zabić. (s. 339)

Takich odniesień, sytuacji czy komentarzy jest w książce Hustvedt dużo, dużo więcej. Osobiście uważam, że pisarka walczy równiez ze swoim prywatnym demonem, ponieważ jej mąż Paul Auster cieszy się większym uznaniem w lietarckich kręgach i na pewno jest bardziej rozpoznawalny. Sama też najpierw sięgnęłam po jego książki, szybciej o nich usłyszałam, niż o twórczości pisarki.

Życie jest dziwne

Książka Hustvedt jest naprawdę bogata, jakby była destylatem wielu lat przemyśleń, przeczytanych tomów, przeżytych doświadczeń. Sądzę, że cierpliwy czytelnik, który będzie w stanie poświęcić tej lekturze sporo czasu i uwagi, zostanie nagrodzony jeszcze innymi wrażeniami i przemyśleniami niż moje. Ta książka niesie w sobie wielość odczytań i zakładam, że ja sama, jeśli zechcę do niej wrócić za parę lat, będę miała zupełnie wnioski, niż obecnie. Dlatego polecam dla wnikliwych i uważnych czytelników.

 

Moja ocena: 8/10

 

Siri Hustvedt, Wspomnienia przyszłości
Wydawnictwo WAB, Warszawa 2021
Tłumaczenie: Jerzy Kozłowski
Liczba stron: 416
ISBN: 978-83-280-8775-0

__________________________________________________________________________

The more I browse through Siri Hustvedt's Memories of the Future, the more I like it. It is definitely not a light and quick reading (I have been reading it for almost three weeks, in large pieces with long breaks), but it is definitely a book that proves a great writing maturity and erudition. It is also my first meeting with the writer.

Drops of experience

The plot is, let's say, just for the structure purposes. The mature heroine, S.H., finds her diary from her youth while organizing papers in her mother's house. Its twenty-something-year-old author has just moved to New York, made her first important adult acquaintances and was called Minnesota by her friends. So with curiosity and some astonishment, S.H. looks at herself from 40 years ago and tries to recognize herself in her younger version. Therefore, one of the main themes of the novel is memory and the discontinuity of identity. The author writes about the process in this way:

Yet this two-hundred-page book was invaluable for the simple reason that it restored to a greater or lesser extent what I no longer remembered or remembered badly, and it was both my voice and not mine. Weird. (p. 19)

The book contains a lot of philosophical references, theories of great thinkers, and various types of analyzes. At one point, the statement is made: "What we are, if not a collection of what Alfred North Whitehead calls "drops of experience" (p. 154). An apt metaphor.

The Battle of Books

Extensive knowledge of philosophy goes hand in hand with the fact that Hustvedt is extraordinarily well-read and knows a multitude of literary references, mainly poetry. Among the literary inspirations are such names as Shakespeare, Robert Herrick, Gerard Manley Hopkins, Marianne Moore, Walt Whitman, e.e. cummings, J. Alfred Prufrock, and the undisputed queen of all of them – Baroness Elsa von Freytag-Loringhoven, quoted in Memories of the Future almost every few pages. Besides, Hustvedt carries out documented evidence that it was this extraordinary woman who stood behind the famous sculpture The Fountain, which Marcel Duchamp attributed to himself after her death.

The American writer also calls the literary game of quotations that has been going on for centuries, discussions taking place on the pages of books, references from one writer to another. How many times does one book leads to another, enters into a discussion with it, and stands in opposition to it. The heroine of the novel, while writing herself, becomes part of this timeless conversation:

I am writing now, I am writing against time, for time, in time. I am writing from my time into yours. It is true that there is magic in this simple activity? This may be another year for you while this is still going on for me. To the Side, on the side, the dead speak to the living. Remember, restless spirits fly from libraries to haunt us. Remember the battle of books.   (p. 408)

This battle continues and gains new levels, it is alive as long as there are readers. Hustvedt's work naturally becomes part of this battle, and aware of it, the writer often addresses her readers and critics directly, taking this discussion to a whole new level.

The Heavy Hand Incident

Another important topic is the independence of women, their perception and role in culture. Memories of the Future is a thoroughly feminist book. The author writes with some indulgence about the illusions of her youth and her naivety:

I wanted to radiate intelligence. It makes me laugh now. Men can exude intelligence. Women are not allowed to have such subtleties, but then I was naive and imagined that people would listen to me, not only look at me, that they would hear in my sentences the reflection of an efficient mind that is working at full capacity. Only years later did I understand that this assumption is false, at least usually, that expectations overshadow perception, so the face of a young woman somehow erases her seriousness, especially when this face is accompanied by a non-aggressive way of being. (p. 75)

At the same time, her memories also contain physical violence exercised by men on women. She herself almost became the victim of rape. The rescue came from the neighbors of Minnesota, who, thanks to the thin walls, heard what was happening and came to the rescue. But it is also the harder to grasp violence - a husband putting his hand on his wife's shoulder because she relaxed too much during a meeting with friends and dared to laugh a little too loudly. Hustvedt describes it as the Heavy Hand Incident:

I close my eyes and feel the hand on my shoulder. I feel the big fingers squeezing my bones under my blouse and skin, and I can't catch my breath. It's a gesture of power, rebuke, superiority, disregard, and I can't breathe, and I want to kill him.  (p. 339)

There are many, many more such references, situations or comments in Hustvedt's book. Personally, I think that the writer also fights with her private demon, because her husband Paul Auster enjoys greater recognition in literary circles and is certainly more recognizable. Hustvedt is fighting to get out of his shadow and not to be perceived as her husband’s wife, but an independent and very talented writer.

Life is strange

Hustvedt's book is truly rich, a distillate of many years of reflections, volumes read, and experiences lived through. I believe that a patient reader who will be able to devote a lot of time and attention to this reading will be rewarded with other impressions and thoughts than mine. This book is open for many interpretations and I am pretty certain that if I ever come back to it, I will have completely different conclusions than I have now. Therefore, I recommend it to insightful and attentive readers.

 

My rating: 8/10

 

Author: Siri Hustvedt
Title: Memories of the Future
Publishing House: WAB, Warsaw 2021
Translation: Jerzy Kozłowski
Number of pages: 416
ISBN: 978-83-280-8775-0

Patrick Modiano, Willa Triste (Villa Triste)

W poszukiwaniu straconego czasu i nieistniejącego już świata

Twórczość Patricka Modiano nie jest łatwa, a lektura wymaga naprawdę dużego skupienia. Mimo, że jego książki zazwyczaj nie są długie, czyta się je powoli, niemal z mozołem. Zaczynałam czytać powieść trzykrotnie, bo pokonywał mnie pierwszy, retrospektywny rozdział.

Willa Triste to opowieść trzydziestolatka, który stara się zrekonstruować swoje wakacje sprzed 12 lat. To historia pewnego upalnego lata w znanym uzdrowisku we Francji tuż przy granicy ze Szwajcarią, nad jeziorem. Co ważne, mimo wielu punktów orientacyjnych, nie udało mi się wskazać konkretnej lokalizacji na mapie, to raczej idea uzdrowiska z lat 50-tych. W powietrzu unosi się woń konfliktu zbrojnego (wojna Algierii o niepodległość), a młody mężczyzna, Victor, szuka tu schronienia po ucieczce z Paryża. 18-latek nie chce być wcielony do wojska i żyje przyczajony, ukryty. W hotelu poznaje niewiele od siebie starszą początkującą aktorkę Yvonne, która jest dla niego tajemnicą. Pomiędzy dwójką wywiązuje się romans, ale to Victor jest stroną bardziej zaangażowaną. Dookoła pary orbituje osteopata, doktor René Meinthe, homoseksualista i przypuszczalnie tajniak pracujący dla rządu.

Zagubienie w odmętach pamięci

W książce niewiele się dzieje i to nie warstwa fabularna jest najważniejsza w utworze. Na pierwszy plan wysuwa się upływ czasu i usiłowania dojścia do prawdy. Bohater z samego początku nie może przypomnieć sobie nazwiska ukochanej i z okruchów pamięci stara się odtworzyć wydarzenia tamtego lata. Przestrzeń jest oniryczna, niedokładnie nakreślona, nie ma wyraźnej topografii miasta. Wszystko przez zawodność pamięci, która płata narratorowi przykre figle i nakłada na wydarzenia z przeszłości grubą zasłonę, przez którą można tylko podejrzeć przeszłe wydarzenia. 

"Tym co sprawia, że czyjeś zniknięcie odczuwa się jeszcze boleśniej, są pewne hasła, których się niegdyś używało, które raptem stają się puste i bezużyteczne" (s. 223).

Zaryzykowałabym również twierdzenie, że to książka o utraconych możliwościach. Victor rozważał w pewnym momencie oświadczenie się Yvonne, ale idealna okazja przepadła. Te niewykorzystane momenty definiują nasze życie równie mocno, ja te wykorzystane. "Ten wieczór mógł stać się początkiem nowego życia" (s. 198) - rozmyśla Victor, zastanawiając się, czemu się tak nie stało.

To druga książka Modiano, którą przeczytałam. Francuski Noblista ma zdecydowanie swój styl i pewien wachlarz tematów, w którym się porusza. Nie są to lektury lekkostrawne, ale niestety są łatwozapominalne. Jakby tematyka książek mimowolnie zamazywała je w pamięci czytelnika. Autosugestia?

Moja ocena: 5.5/10

Patrick Modiano, Villa Triste

Wydawnictwo Znak

Kraków 2014

Tłumaczyła: Joanna Polachowska

ISBN: 978-83-240-3269-3

________________________________________________________________________

In search of lost time and a non-existent world

The works of Patrick Modiano are not easy, and reading requires a lot of focus. Although his books are usually not long, they are a slow read, almost with tiredness. I began to read the novel three times, because the first retrospective chapter has defeated me.

Villa Triste is a story of a thirty-year-old who is trying to reconstruct his vacation from 12 years ago. This is the story of a hot summer in a well-known health resort in France, near the Swiss border, by the lake. Importantly, despite many landmarks, I was unable to identify a specific location on the map, it is rather the idea of ​​a spa from the 1950s. There is a scent of armed conflict in the air (Algeria's war for independence), and a young man, Victor, is seeking refuge here after escaping from Paris. The 18-year-old does not want to be drafted into the army and lives crouching, hidden. At the hotel, he meets a little older beginner actress Yvonne, who is a mystery to him. There is an affair between the two, but Victor is the more involved party. Around the pair orbits the osteopath, Dr. René Meinthe, a homosexual and presumably an undercover agent working for the government.

Lost in the depths of memory

There is not much going on in the book, and it is not the story layer that is the most important in the book. In the foreground comes the passage of time and attempts to reach the truth. The hero at the very beginning can not recall the name of his beloved and tries to recreate the events of that summer with the crumbs of memory. The space is dreamy, imprecisely outlined, there is no clear topography of the city. All because of the unreliability of memory, which plays tricks to the narrator and imposes a thick veil on the past events.

"What makes someone else disappear even more painfully are certain phrases that were once used, which suddenly become empty and useless" (p. 223).

I would also risk saying that this is a book about lost opportunities. Victor at some point considered to propose to Yvonne, but the perfect opportunity is gone. These unused moments define our lives as much as the used ones. "This evening could be the beginning of a new life" (p. 198) - Victor muses, wondering why it did not happen.

This is Modiano's second book I've read. The French Nobel Prize winner definitely has his style and a range of topics which he touches. His works are not readily digestible, but unfortunately they are easy to be forgotten. As if the subject matter of the books involuntarily blurred them in the reader's memory. Autosuggestion?

My rating: 5.5 / 10

Author: Patrick Modiano

Title: Villa Triste

Publishing House: Wydawnictwo Znak

Krakow 2014

Translated by: Joanna Polachowska

ISBN: 978-83-240-3269-3