Pokazywanie postów oznaczonych etykietą Wydawnictwo Znak. Pokaż wszystkie posty
Pokazywanie postów oznaczonych etykietą Wydawnictwo Znak. Pokaż wszystkie posty

piątek, 16 października 2026

Wiesław Myśliwski, Ostatnie rozdanie

Wielkie to brzemię sam dla siebie człowiek

Śmierć Wiesława Myśliwskiego w marcu tego roku sprawiła, że sięgnęłam po kolejną książkę w dorobku pisarza – tym razem po Ostanie rozdanie. To szósta z siedmiu książek, które powstały – mam tu spore zaległości, bo do tej pory zapoznałam się tylko z tytułem Kamień na kamieniu. Powieść mnie całkowicie urzekła, a jej nieśpieszny ton i retrospektywne spojrzenie bardzo mi odpowiadały. Literatura polska poniosła wielką stratę w tym roku.

Pamięć nie jest od pamiętania, lecz od wspominania

Ostatnie rozdanie to retrospektywne spojrzenie na życie z perspektywy dojrzałego mężczyzny. Spojrzenie głęboko filozoficzne, podsumowujące życiowy dorobek, poszukujące sensu. Przyczynkiem do takich rozważań jest stary notes z adresami i numerami telefonów, stanowiący sumę poznanych ludzi. Właściciel notesu po pierwsze stara się przypomnieć sobie wpisane do notesu osoby, po drugie zaś zastanawia się nad funkcją pamięci, jej rolą, ale też własną tożsamością i jej płynnością. To są dwa najważniejsze tematy tej książki – pamięć i tożsamość. Te dwa tematy dają powieści ogromną dawkę melancholii, przygnębienia, rezygnacji. Myśliwski zauważa w kilku miejscach, że pamięci nie można ufać, a jej główną funkcją jest wspominanie. Po drugie – nasza tożsamość też ciągle się zmienia, więc kim tak naprawdę jesteśmy?

Mówi się, co prawda, być sobą. Mówi się w zuchwałym przekonaniu o stałości naszego ja. Powtarza to każdy. Lecz być sobą tak naprawdę nic nie znaczy. Aby być sobą, trzeba być kimś, to znaczy wiedzieć, kim się jest. A jak możemy to ustalić, zagubieni wśród ciągle zmieniających się wyobrażeń siebie? (s. 23)

W innym miejscu pisze jeszcze ostrzej:

Każdy jest przecież czymś w rodzaju zbioru obijających się o siebie ułomków, wypalonych niczym meteory, których nic ze sobą nie łączy, pogasłych nadziei, marzeń, zetlałych pragnień, zaprzepaszczonych uczuć, kłamstw podszywających się pod prawdy i prawd podszywających się pod kłamstwa, a wszystko to niezdolne choćby krążyć wokół wspólnej osi. (s. 29)

Czy naprawdę tylko to nas czeka? Rozczarowanie, poczucie klęski i bezsensu istnienia? Rozpad osobowości i przekonania, że nie znamy samych siebie? Myśliwski z perspektywy dojrzałego mężczyzny (pisarz miał 81 lat, kiedy książka się ukazała) przygląda się kondycji natury ludzkiej, dokonuje podsumowań życia swojego bohatera, zastanawia się nad jego tożsamością.

Pytania o sens istnienia

Powieść jest bardzo wymagającą lekturą – nie tylko jeśli chodzi o jej formę – brak fabuły, powoli snute rozważania, powtarzające się myśli, tematy, wspomnienia, ale także jeśli chodzi o dojrzałość czytelnika. Myśliwski stawia przed nami wielkie, niezbywalne zadania – chce, żebyśmy zrozumieli sens swojego istnienia, wiedzieli po co żyjemy. Czy są istotniejsze pytania?

Gra zawsze toczy się o wygraną, mimo kart, jakie przyszły. A to wymaga nie tylko umiejętności tasowania, przebijania, blefowania i nawet nie tego, żebyśmy umieli zachować zimną twarz. To wymaga, abyśmy wiedzieli, o co gramy, i chcieli tego chcieć. To umiejętność najtrudniejsza. (s. 127)

Czy da się czymkolwiek zapełnić życie, gdy nie stać człowieka na miłość

Drugim wielkim tematem w Ostatnim rozdaniu jest miłość. Bohater wspomina tajemniczą Marię, z którą przez całe życie wymieniał listy. Z tych, przewijających się przez całą książkę manuskryptów, czytelnik może poznać historię nieodwzajemnionej miłości, ucieczki bohatera przed bliskością, oddaniem i odpowiedzialnością za drugiego człowieka. „Nie umiałbym wytłumaczyć, co to znaczy być razem, nie doświadczyłem tego, lecz wydaje mi się, że to coś najtrudniejszego, na co stać nielicznych”, zauważa bohater w jednym miejscu (s. 268). Jest to jedyny ślad fabuły w książce – rozdzielone losy Marii i narratora, śledzone urywkowo w listach. Czytelnik może podglądać, jak potoczyły się ich osobne życia, które mogły być wspólnym losem.

Opus magnum

Chociaż Ostatnie rozdanie nie jest ostatnią książką pisarza, to zbudowałam w sobie przekonanie, że może być najważniejszą, stanowiącą rozliczenie z człowieczeństwem, ludzką tożsamością i pamięcią. To lektura niełatwa, flegmatyczna, z ledwie zarysowaną fabułą, która jest wymówką do snucia rozważań o losie człowieka, budowaniu tożsamości, ale też nieuchronności śmierci i wynikającym z tego sensie życia. Zakończę cytatem:

Jeśliby komuś udało się skonstruować zegar, który odmierzałby człowiekowi czas zmarnowany, pusty, i czas pełny, poświęcony jakiemuś pożytkowi, choćby własnemu, okazałoby się, że większość życia zmarnował. Więc może i tak to życie dane nam jest w nadmiarze. (s. 201)

Dla mnie lektura obowiązkowa i dzieło wybitne, do którego z chęcią za kilka lat wrócę, zobaczyć jak zmienił się mój odbiór powieści. Polecam serdecznie, chociaż wiem, że większości czytelników się nie spodoba.

Moja ocena: 10/10.


Wiesław Myśliwski, Ostatnie rozdanie
Wydawnictwo Znak, Kraków 2013
Liczba stron: 448
ISBN: 978-83-240-2780-4

*********************************************************************************

Man is a great burden to himself

The death of Wiesław Myśliwski this March prompted me to pick up another book from the author’s body of work—this time, The Last Deal (Original Polish title: Ostatnie rozdanie, book not translated to to English as of Oct’26). It is the sixth of his seven novels; I have quite a bit of catching up to do, as, until now, I had only read Stone upon Stone (Original Polish title: Kamień na kamieniu). The novel completely captivated me; its unhurried tone and retrospective view resonated deeply with me. Polish literature has suffered a great loss this year.

Memory is not for remembering, but for reminiscing

The Last Deal offers a retrospective look at life from the perspective of a mature man—a deeply philosophical gaze that takes stock of a lifetime and seeks out its meaning. The catalyst for these reflections is an old notebook filled with addresses and phone numbers—a collection representing all the people the protagonist has encountered. He attempts, first, to recall the individuals listed in the notebook, and second, to contemplate the function and role of memory, as well as the nature of his own identity and its inherent fluidity. These are the two central themes of the book: memory and identity. Together, they imbue the novel with a profound sense of melancholy, despondency, and resignation. In several passages, Myśliwski observes that memory cannot be trusted—that its primary function is not mere retention, but the act of reminiscing. Furthermore, since our identity is constantly shifting, one must ask: who are we, really?

People often speak of "being oneself"—a phrase rooted in the bold, confident assumption that our "self" remains constant. It is something everyone repeats. Yet, in truth, "being oneself" means nothing at all. To be oneself, one must first be someone—that is, one must know who one is. But how can we determine this, lost as we are among ever-shifting conceptions of ourselves? (p. 23)

Elsewhere, he writes even more sharply:

After all, each of us is something like a collection of fragments colliding with one another—burnt out like meteors, with nothing to bind them together—extinguished hopes, dreams, smouldering desires, squandered feelings, lies masquerading as truths, and truths masquerading as lies; and all of this incapable of even orbiting a common axis. (p. 29)

Is this truly all that awaits us? Disappointment, a sense of defeat, and the meaninglessness of existence? The disintegration of personality, coupled with the conviction that we do not know ourselves? From the perspective of a mature man—the author was 81 when the book was published—Myśliwski examines the human condition, takes stock of his protagonist’s life, and reflects upon his identity.

Questions about the meaning of existence

The novel is a highly demanding read—not only in terms of its form, characterized by an absence of plot, slowly unfolding reflections, and recurring thoughts, themes, and memories—but also in the level of maturity it requires from the reader. Myśliwski confronts us with profound, inescapable tasks: he challenges us to grasp the meaning of our own existence and to understand why we live. Could there be any questions more significant?

The game is always played to win, regardless of the cards one has been dealt. And this requires more than just the ability to shuffle, trump, bluff, or even keep a straight face. It requires knowing what is at stake—and truly desiring that stake. This is the most difficult skill of all. (p. 127)

Can anything fill a life when one is incapable of love?

The second major theme in The Last Deal is love. The protagonist recalls a mysterious woman named Maria, with whom he exchanged letters throughout his entire life. Through these manuscripts—which appear intermittently across the book—the reader uncovers a story of unrequited love and the protagonist’s flight from intimacy, devotion, and the responsibility that comes with caring for another person. "I wouldn't be able to explain what it means to be together—I’ve never experienced it—but it seems to me the most difficult thing of all, something only a few are capable of," the protagonist remarks at one point (p. 268). This serves as the book’s only real narrative thread: the divergent paths of Maria and the narrator, traced in fragments through their correspondence. The reader is given a glimpse into how their separate lives unfolded—lives that might otherwise have been a shared destiny.

An opus magnum

Although The Last Deal is not the author’s final book, I have come to believe it may well be his most significant—a reckoning with humanity, human identity, and memory. It is a challenging, measured read with a barely sketched-out plot, which functions merely as a pretext for exploring the human condition, the construction of identity, the inevitability of death, and the meaning of life that arises from it. I will conclude with a quote:

If someone were to construct a clock that could measure a person’s wasted, empty time against the time well spent—devoted to some useful purpose, even if only for one’s own benefit—it would turn out that most of one’s life had been wasted. Perhaps, then, this life is granted to us in abundance. (p. 201)

For me, this is essential reading—an outstanding work to which I will gladly return in a few years, just to see how my perception of the novel has evolved. I highly recommend it, though I am well aware that most readers will not care for it.

My rating: 10/10.


Author: Wiesław Myśliwski
Title: The Last Deal (book not translated to English as of Oct’26)
Publishing House: Znak, Kraków 2013
Number of pages: 448
ISBN: 978-83-240-2780-4

niedziela, 24 maja 2026

Tomasz Szlendak, Miłość nie istnieje

Miłość jako baśniowy jednorożec

O książce Tomasza Szlendaka przeczytałam w jakimś zestawieniu książek o miłości, co z perspektywy czasu wydaje się być dość ironiczne. Jak to z polecajkami bywa, zapamiętałam Autora i tytuł, to już dużo, i zamówiłam sobie książkę w bibliotece. Goniona terminem oddania zabrałam się za książkę z pewną ostrożnością (nie dałam rady słuchać audiobooka, wymagał ode mnie za dużo skupienia), a okazało się, że tą przepełnioną ciekawymi badaniami analizę współczesnego rozumienia miłości połyka się niemal na jedno posiedzenie. To jedna z lepszych książek, które czytałam w tym roku.

Słów kilka o Autorze

Tomasz Szlendak to urodzony w 1974 roku socjolog, profesor zwyczajny na Wydziale Filozofii i Nauk Społecznych na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu oraz Dyrektor Szkoły Doktorskiej Nauk Społecznych UMK, laureat wielu stypendiów i nagród. Szlendak jest głównie Autorem prac naukowych, więc wydana w ubiegłym roku Miłość nie istnieje (2025) to chyba pierwsza popularnonaukowa praca wydana samodzielnie w szerokim nakładzie.

Zmiana roli miłości

Autor podzielił swoją pozycję na dwie części – „Jak wygląda jednorożec”, gdzie przygląda się funkcjom społecznym miłości romantycznej, oraz zmianom zachodzącym w społeczeństwie i co z nich wynika. Dużo uwagi poświęca autor aplikacjom randkowym typu Tinder, dochodząc do ciekawych wniosków. W części drugiej – „Nowe układanki”, Autor przygląda się postrzeganiu miłości w innych kulturach, głównie azjatyckich (Chiny, Japonia, ale też RPA), jak również potencjalnych dalszych możliwościach rozwoju miłości i jej prawnych uwarunkowań (małżeństwa zawierane na określony okres czasu, poliamoryzm, związek otwarty). Dawniej funkcją miłości romantycznej było łączenie ludzi w trwałe pary, co zapewniało spokojne warunki do wychowywania potomstwa zwłaszcza ekonomicznie. Odpowiednio zaaranżowane związki świadczyły o statusie społecznym i majątkowym. Obecnie ta funkcja miłości romantycznej traci na znaczeniu, zwłaszcza w Europie Zachodniej i Środkowej, gdzie łatwiej jest się utrzymać i stałość małżeństwa nie definiuje sytości potomków. Co się więc zmieniło? Status ekonomiczny kobiet i ich wykształcenie i zarobki, a co za tym idzie – również oczekiwania. Kobiety poszukują partnerów na tym samym lub wyższym poziomie zasobów, mężczyźni patrzą w dół. W związku rosnącą pozycją kobiet zmniejsza się pula kandydatów do wyboru, a rośnie pula mężczyzn niewybieralnych. Co z kolei sprawia, że mężczyźni postrzegani jako atrakcyjni mogą przebierać w kandydatkach i traktować je z mniejszym lub znikomym zaangażowaniem, co z kolei prowadzi ro rosnącego rozczarowania kobiet.

Zmiana sposobu poszukiwania partnerów

Zmienił się również sposób, w który poznajemy potencjalnych nowych partnerów, oraz pula kandydatów do wyboru. Aplikacje randkowe prowadzą do platformizacji intymności (s. 81). Z jednej strony wydaje się, że opcje wyboru są nieskończone, z drugie zaś za wiele możliwości prowadzi do niepodejmowania jakichkolwiek decyzji. Po drugie, zawyżamy oczekiwania wobec naszych potencjalnych partnerów i sami siebie postrzegamy w znacznie lepszym świetle. Ludzie stają się towarem, który trzeba jak najlepiej wystawić, stajemy się swoją własną marką, w którą wciąż trzeba inwestować, żeby była atrakcyjna na rynku. Oceniamy innych ludzi jak towar, starając się zawczasu dowiedzieć o nich jak najwięcej, co odziera znajomość z tajemnicy i ogranicza wyobraźnię. Wreszcie – samym twórcom aplikacji też nie zależy, by ludzie odnajdywali swoje drugie połówki – dzięki temu interes wciąż się kręci.

Zmiana roli miłości

Autor dochodzi więc do następujących wniosków – interesy płci stają się sprzeczne, intymność podlega platformizacji, a na rynku seksualnym rządzi postępujący ekskluzywizm (s. 159). Ponieważ posiadanie potomstwa staje się coraz mniejszym priorytetem, zmienia się również funkcja miłości romantycznej, dawniej pozwalająca w ekonomicznym spokoju wychować potomstwo. Autor dąży ku tezie, że miłość, tak jak ją znamy, nie jest już dłużej możliwa w realizacji. Staje się instrumentem służącym samopoznaniu (s. 271), czymś życiu towarzyszącym, a nie obowiązkowym elementem. Jej wartość leży w poczuciu bezpieczeństwa i przyjaźni, która powstaje na bazie miłości, na byciu z osobą, która zapewni nam czułość i wsparcie, kiedy tego potrzebujemy, choć może nie zaspokajać wszystkich naszych potrzeb, które można realizować gdzie indziej.

Ciekawy kawałek literatury

Czy się zgadzam z tezami Autora czy nie, książkę czytało mi się znakomicie, zmusiła mnie bowiem do zastanowienia się nad różnymi aspektami miłości, na którymi do tej pory się nie zastanawiałam. Szlendak przytacza setki różnych badań i statystyk, patrzy na wiele omawianych tematów z różnych perspektyw, a to wszystko robi w formacie popularnonaukowym, niezbyt skomplikowanym językiem, wymagającym jednak skupienia i uwagi. Rzadko w takim tempie i z takim zainteresowaniem czytam książki okołonaukowe, bo najczęściej są nudne i nieprzystępne. Mnie Miłość nie istnieje wciągnęła, zaciekawiła i zmusiła do refleksji, jestem również przekonana, że przy następnej lekturze wyciągnęłabym dla siebie coś innego. Polecam!

Moja ocena: 8/10.


Tomasz Szlendak, Miłość nie istnieje
Wydawnictwo Znak, Kraków 2025
Liczba stron: 366
ISBN: 978-83-240-9242-0

******************************************************************************

Love as a Fairytale Unicorn

I read about Tomasz Szlendak's book in some compilation of books about love, which, in retrospect, seems rather ironic. As is often the case with recommendations, I remembered the author and the title—that's quite a lot—and ordered the book from the library. Keenly pressed for time, I approached the book with some caution (I couldn't listen to the audiobook; it demanded too much of my concentration), but it turned out that this analysis of the contemporary understanding of love, filled with fascinating research, could be devoured in almost one sitting. It's one of the best books I've read this year.

A Few Words About the Author

Tomasz Szlendak, born in 1974, is a sociologist, a professor at the Faculty of Philosophy and Social Sciences at Nicolaus Copernicus University in Toruń, and the Director of the Doctoral School in Social Sciences at the same place. He has received numerous scholarships and awards. Szlendak is primarily an author of scholarly works, so last year's Love Does Not Exist (2025) is perhaps the first widely self-written popular science work.

The Changing Role of Love

The author divided his work into two parts: "What Does a Unicorn Look Like?", which examines the social functions of romantic love, and the changes taking place in society and their implications. He devotes considerable attention to dating apps like Tinder, reaching interesting conclusions. In the second part, "New Puzzles," the author examines the perception of love in other cultures, primarily Asian (China, Japan, but also South Africa), as well as potential further developments of love and its legal conditions (marriages concluded for a fixed period, polyamorous relationships, open relationships). Historically, the function of romantic love was to unite people in lasting couples, providing a peaceful environment for raising children, especially economically. Properly arranged relationships reflected social and financial status of the married couple. Currently, this function of romantic love is losing its importance, especially in Western and Central Europe, where it's easier to maintain a living and the stability of marriage doesn't determine the well-being of offspring. So what has changed? Women's economic status, education, and earnings, and consequently, expectations. Women seek partners with the same or higher level of resources, while men look downward. Due to women's growing power, the pool of candidates to choose from is shrinking, while the pool of unselectable men is growing. This, in turn, means that men perceived as attractive can choose among many candidates and treat them with less or no commitment, which in turn leads to growing disappointment among women.

Changing the Way We Find Partners

The way we meet potential new partners has also changed, as has the pool of candidates to choose from. Dating apps are leading to the platformization of intimacy (p. 81). On the one hand, it seems that the options are endless, but on the other, too many options lead to indecision. Secondly, we raise our expectations of our potential partners and perceive ourselves in a much more favorable light. People become commodities that need to be presented in the best possible way; we become our own brands, constantly needing investment to remain attractive in the marketplace. We judge others as commodities, striving to learn as much about them as possible in advance, which strips friendships of their mystery and limits our imagination. Finally, the app creators themselves don't seem to care about people finding their soul mates either—which keeps business afloat.

The Changing Role of Love

The author thus reaches the following conclusions: the interests of the sexes are becoming conflicting, intimacy is being platformed, and the sexual market is being ruled by increasing exclusivity (p. 159). As having children becomes a decreasing priority, the function of romantic love, once allowing for the economic peace of mind of raising children, is also changing. The author argues that love, as we know it, is no longer feasible. It is becoming an instrument of self-discovery (p. 271), a companion to life, rather than a mandatory element. Its value lies in the sense of security and friendship that arises from love, from being with someone who provides us with tenderness and support when we need it, even though they may not meet all our needs, which can be fulfilled elsewhere.

An Interesting Piece of Literature

Whether I agree with the author's thesis or not, I thoroughly enjoyed reading this book. It forced me to consider various aspects of love that I hadn't considered before. Szlendak cites hundreds of different studies and statistics, looks at many of the topics discussed from different perspectives, and does all of this in a popular science format, using language that isn't too complicated, yet requires focus and attention. I rarely read science-related books at such a pace and with such interest, because they are usually boring and inaccessible. I found Love Does Not Exist captivating, intriguing, and thought-provoking. I'm also convinced that I'd pick up something else the next time I read it. I recommend it!

My rating: 8/10.

Author: Tomasz Szlendak
Title: Love Does Not Exist (not translated to English as of May 2026)
Publishing House: Znak, Kraków 2025
Number of pages: 366
ISBN: 978-83-240-9242-0


 

 

niedziela, 12 kwietnia 2026

Maciej Siembieda, Gołoborze

Stare rany to zawsze dobry powód do nowej wojny

Powieść Macieja Siembiedy Małżonek dostał w grudniu w prezencie i nawet zaczął podczytywać. Potem odłożył gdzieś na bok, a ja jadąc w trasę odpaliłam sobie w serwisie YouTube darmowy fragment i przepadłam. Ponieważ książkę diabeł ogonem nakrył, musiałam wykupić sobie dostęp do platformy z audiobookami i przetestować, jak sprawdza się mi słuchanie tak długiego formatu (ponad 14 godzin w wykonaniu Mariusza Bonaszewskiego). Chociaż pod koniec tygodnia byłam już dość zmęczona, a historia w sumie mi się dłużyła, to książka trzymała w napięciu do samego końca.

Historia zanurzona w historii

Siembieda temat zakreślił bardzo ambitnie – historia toczy się od powstania styczniowego w 1863 roku do czasów transformacji ustrojowej i obejmuje 4 pokolenia dwóch zwaśnionych rodów – Kończaków i Cebrzynów. Akcja toczy się w okolicach Gór Świętokrzyskich, w fikcyjnej wsi Grabin (zanim doszłam do Post Scriptum Autora z uporem maniaka szukałam Grabina w okolicach Łysej Góry na Google Maps), gdzie dokonanie zemsty jest ważniejsze niż jakiekolwiek inne prawo, a wiejska gromada nie piśnie nikomu z zewnątrz ani słowa. Klimat jest mroczny niczym wnętrza oświetlanych lampą naftową wiejskich chat i duszny niczym w świniarni. Chociaż Siembieda zarzeka się, że nie lubuje się w makabrze i bebechach zbrodni, ilość kładącego się w książce trupa zdaje się temu przeczyć. Faktem jest, że co najmniej do połowy książka jest całkowicie nieodkładalna.

Realistyczne tło

Trzeba oddać Autorowi, że wydarzenia dokładnie umiejscawia w czasie i jego realiach. Mamy więc i okrutne podejście armii rosyjskiej do powstańców, i zapał po odzyskaniu państwowości, i okropieństwa drugiej wojny światowej, realia komuny, a potem rabunkowe podejście do transformacji. Zwłaszcza najnowsze czasy są przedstawione wyjątkowo realistycznie. Chociaż wiążący wszystko temat rodowej zemsty zaczął mnie z czasem nużyć, a nieudana historia miłości Stefana Cebrzyny i Jadwigi Kończakowej stanowiła punkt kulminacyjny w książce, po którym czytałam z mniejszymi wypiekami na twarzy, to jednak zwrotów akcji (zwłaszcza tego z zakończenia) mógłby Autorowi pozazdrościć niejeden scenarzysta. Zresztą książka aż się prosi o ekranizację z tuzami naszej sceny aktorskiej. Jednak, mimo wszystko – postaci najbardziej z krwi i kości były w pierwszej części – potworny zwyrodnialec Karaś, zabijający bez zmrużenia okiem, niewinna młoda Jadzia, jej ojciec Zbigniew, zwany Mścicielem, mordujący Niemców po lasach… W drugiej części historia straciła dla mnie trochę swojego impetu.

Sprawnie napisana rozrywka

Zdecydowanie nie jest to dla mnie wielka literatura, raczej sprawnie i znakomicie napisana rozrywka, która trzyma w napięciu, często buduje atmosferę grozy, czerpiąc obficie z lokalnych legend i historii. Mam jednak wrażenie, że motyw zemsty jest dość ograny, a dodatkowo – przestałam wierzyć w historię gdzieś w połowie. Może Autor za dobrze nakreślił miłość Stefana i Jadwigi, a nienawiść rodziców wydała mi się po prostu głupia. Warto po powieść sięgnąć, ale jestem odległa od pełnych zachwytu ocen.

Moja ocena: 7.5/10


Maciej Siembieda, Gołoborze
Wydawnictwo Znak Literanova, Kraków 2025
Liczba stron: 528
ISBN: 978-83-83677880

**********************************************************************************

Old wounds are always a good reason for a new war

My husband received Maciej Siembieda's novel as a gift in December and even started reading it. Then he put it aside, and while driving, I listened to a free excerpt on YouTube and was hooked. Since the book has disappeared, I had to purchase access to an audiobook platform and test how listening to such a long format (over 14 hours read by Mariusz Bonaszewski) worked for me. Although I was quite tired by the end of the week, and the story seemed to drag on, the book kept me hooked until the very end.

History Immersed in History

Siembieda's approach is very ambitious – the story unfolds from the January Uprising of 1863 to the period of the political transformation, spanning four generations of two feuding families – the Kończaks and the Cebrzyns. The action takes place near the Świętokrzyskie Mountains, in the fictional village of Grabin (before I reached the Author's Post Scriptum, I stubbornly searched for Grabin near Łysa Góra on Google Maps), where revenge is more important than any other law, and the villagers won't breathe a word to anyone outside. The atmosphere is as dark as the interiors of kerosene-lamplit farmhouses and as stuffy as a pigsty. Although Siembieda swears he doesn't revel in the macabre and guts of crime, the sheer number of corpses in the book seems to contradict this. In fact, the book is utterly unputdownable until at least halfway through.

A Realistic Setting

To the author's credit, he precisely places the events in the time and its realities. Thus, we have the Russian army's cruel treatment of the partisans, the zeal after regaining independence, the horrors of World War II, the realities of communism, and then the predatory approach to transformation. The most recent period, in particular, is presented with exceptional realism. Although the overarching theme of family revenge began to tire me over time, and the failed love story between Stefan Cebrzyna and Jadwiga Kończak served as the book's climax, leaving me less than thrilled to read it after this event, the plot twists (especially the one at the end) would make many a screenwriter envious. Besides, the book is practically begging for a film adaptation starring some of our leading actors. Despite all this, the characters were the most flesh and blood in the first part – the monstrous degenerate Karaś, who kills without batting an eye, the innocent young Jadzia, her father Zbigniew, known as the Avenger, murdering Germans in the forests… In the second part, the story lost some of its momentum for me.

Well written entertainment

This is definitely not great literature for me, but rather a skilfully and brilliantly written entertainment that keeps you on your toes, often building an atmosphere of dread, drawing heavily on local legends and history. However, I feel like the revenge theme is rather cliched, and what's more, I stopped believing the story about halfway through. Perhaps the author portrayed Stefan and Jadwiga's love too well, and the parents' hatred seemed simply stupid to me. The novel is worth reading, but I'm far from giving it a 10 out of 10 review.

My rating: 7.5/10

Author: Maciej Siembieda
Title: Stone Run (not translated to English as of April 2026)
Wydawnictwo Znak Literanova, Kraków 2025
Number of pages: 528
ISBN: 978-83-83677880

  

niedziela, 30 listopada 2025

Katherine May, Zimowanie (Wintering)

Książka terapeutyczna

Pięknie wydana książka Katherine May Zimowanie zwróciła moją uwagę podczas kolejnej już edycji akcji charytatywnej Kup Pan Książkę na rzecz Wrocławskiego Hospicjum dla Dzieci, która trwa właśnie w Kinie Nowe Horyzonty we Wrocławiu przy ulicy Kazimierza Wielkiego (29.11-1.12.2025). Spokojna, chłodna okładka ze złotymi elementami, oraz podtytuł Moc odpoczynku i wyciszenia, kiedy wszystko idzie nie tak sprawiły, że z ciekawością sięgnęłam po tę pozycję. Spodziewałam się trochę przemądrzałego poradnika, a dostałam wyważone rozważania, dzięki którym można się na chwilę zatrzymać i odpocząć.

Osobisty dziennik jako forma terapii

Urodzona w 1977 roku w Wielkiej Brytanii May jest dziennikarką, pisarką i autorką podcastów. W Polsce dostępne są jeszcze dwa tytuły jej autorstwa - Przesilenie. Droga do siebie, kiedy przytłacza cię świat i Oczarowanie. Jak odzyskać zauroczenie światem. Wszystkie książki są rodzajem nieregularnie prowadzonego dziennika (tu bardziej w formie miesięcznika, od nazw miesięcy zatytułowane są poszczególne rozdziały), co daje może nieco większy dystans do opisywanych wydarzeń i doświadczeń. Zimowanie staje się metaforą cyklicznie pojawiających się gorszych miesięcy w naszym życiu, czasu, kiedy rzeczywistość zaczyna nas przytłaczać i osaczać i robi się ciężko. May pokazuje więc trudne momenty w naszym życiu jako element, który pojawia się i wraca, jest nieunikniony, i naturalny jak naprzemiennie przychodzące pory roku. May normalizuje pewne tematy, pokazując, że nie każdy musi być zawsze 100% produktywny, gotowy do działania, walczący. Że można pozwolić sobie na przestrzeń do smutku, do zwolnienia obrotów, do wyluzowania. Chociaż w naszej polskiej rzeczywistości zrezygnowanie z pracy i schowanie w bezpiecznej przestrzeni domu raczej jest trudne do wykonania, to jednak zadbanie o balans, czas na odpoczynek, o swoje zdrowie wydaje się do wykrojenia.

Książka niosąca wyciszenie

Mi ta książka przyniosła dużo ukojenia. Rok 2025 nie był dla mnie łatwy, poczułam, że ilość problemów i ich skala trochę mnie przerastają. Że zamiast chcieć stawiać im czoła, wolałabym się schować w miejsce, w którym nikt mnie nie znajdzie, a cała burza przejdzie bokiem. May pokazuje, że to jest ok, że jestem jak wszyscy inni, którzy też mierzą się z galopadą gorączkowych myśli w bezsenne noce, problemów, które urastają do rozmiaru potworów tak długo, jak długo pozostajemy w pozycji leżącej. Kiedy tylko wstaniemy, okazuje się, że wszystko jest do ogarnięcia.

Osobiste rozważania

Pamiętnik May ma jeszcze inną wartość dla mnie – pokazuje odzwierciedlenie spowolnienia procesów w naturze, wyciszenie, zimowe zamarcie procesów. Autorka pisze o życiu pszczół w ulu (zresztą dowiedziałam się z książki nadzwyczaj ciekawych faktów o tych pracowitych owadach), o jesiennym zrzucaniu liści przez drzewa (proces zwany abscysją), o wielu tradycjach w różnych krajach związanych ze zmianą pór roku i natężenia światła, o pewnym cyklu, rytmie rocznym, rytuałach, które nadają naszemu życiu pewne stałe, powtarzające się elementy, dające nam poczucie bezpieczeństwa. May tak pisze o obchodach święta św. Łucji w Szwecji, że przez chwilę sprawdzałam ceny biletów do Sztokholmu na ten właśnie weekend. Opisy sauny i związanej z nią kultury w Finlandii zaowocowały biletami do Turku w środku zimy. Biel i chłód, gryzące ukłucia zimna w opisach Autorki mają magnetyczną, wyciszającą moc.

Literatura wytchnieniowa

Zimowanie pozostawiło mnie z uczuciem głębokiej wdzięczności i wyciszenia. Dla mnie książka nie była nudna ani chaotyczna, co powtarza się w wielu recenzjach jako zarzut. Autorka pisze coś w rodzaju pamiętnika z trudnego dla siebie okresu, w którym myśli wirują i powtarzają się, a ona sama opowiada o swoich zmaganiach, trudach, ale też fascynacjach. Brak fabuły sprawił, że nie miałam potrzeby gnać z lekturą dalej, pośpieszać akcji, wypatrywać kolejnych wydarzeń. Mogłam usiąść na spokojnie i nieśpiesznie zanurzyć się w przyjemności czytania i zastawiania się nad sobą. Taka chwila wytchnienia była mi naprawdę potrzebna. Książka natomiast powędruje dalej do następnych potrzebujących – myślę, że naprawdę szerokiej liczbie osób może przynieść trochę ukojenia.

Moja ocena: 8/10.


Katherine May, Zimowanie Moc odpoczynku i wyciszenia, kiedy wszystko idzie nie tak
Tłumaczenie: Anna Dorota Kamińska
Wydawnictwo Znak litera nova, Kraków 2023
Liczba stron: 302
ISBN: 97883-240-7756-4

**********************************************************************************

A Therapeutic Book

Katherine May's beautifully published book, Wintering, caught my eye during the latest edition of the "Buy a Book" charity fair for the Wrocław Children's Hospice, currently underway at the New Horizons Cinema in Wrocław on Kazimierza Wielkiego Street (November 29–December 1, 2025). The calm, cool cover with gold accents and the subtitle, The Power of Rest and Retreat in Difficult Times, made me eager to pick up this book. I was expecting a somewhat preachy self-help book, but instead received balanced reflections that help you pause and relax.

A Personal Journal as a Form of Therapy

Born in 1977 in the UK, May is a journalist, writer, and podcaster. Two of her other titles are available in Poland: The Electricity of Every Living Thing: A Woman's Walk in the Wild to Find Her Way Home and Enchantment: Reawakening Wonder in an Exhausted Age. All the books are a kind of irregularly kept journal (here, more in the form of a monthly journal, with individual chapters named after the months), which perhaps provides a bit more perspective on the events and experiences described. Winter becomes a metaphor for the cyclical, difficult months in our lives, a time when reality begins to overwhelm and envelop us, and things get difficult. May thus presents difficult moments in our lives as an element that appears and returns, inevitable and natural, like the alternating seasons. The eriter normalizes certain topics, showing that not everyone has to be 100% productive, ready for action, and fighting all the time. That you can allow yourself space to be sad, to slow down, to relax. Although in our Polish reality, quitting work and retreating to the safety of home is rather difficult, carving out time for balance, time for rest, and for your health seems manageable.

A Book that Brings Peace

This book brought me much solace. The year 2025 wasn't easy for me; I felt the number of problems and their scale were overwhelming. Instead of wanting to face them, I'd rather hide somewhere where no one would find me and the entire storm would pass by. May shows me that it's okay, that I'm like everyone else who also faces a gallop of frantic thoughts on sleepless nights, problems that grow into monsters as long as we remain in bed. As soon as we get up, it turns out everything is manageable.

Personal Reflections

May's diary has another value for me – it reflects the slowing down of processes in nature, the stillness, the winter stillness of processes. The author writes about the lives of bees in the hive (in fact, I learned some incredibly interesting facts about these industrious insects from the book), about the autumn shedding of leaves by trees (a process called abscission), about the many traditions in various countries related to the changing seasons and light intensity, about a certain cycle, annual rhythm, and rituals that give our lives certain constant, recurring elements that bring s sense of security. May writes so much about the celebration of St. Lucia in Sweden that I briefly checked ticket prices to Stockholm for that weekend. Descriptions of the sauna and its associated culture in Finland led to tickets to Turku in the middle of winter. The whiteness and the chill, the biting pinches of cold in the author's descriptions, have a magnetic, calming power.

Respite Literature

Wintering left me with a feeling of deep gratitude and peace. For me, the book wasn't boring or chaotic, a recurring complaint in many reviews. The author writes a kind of diary from a difficult period, in which thoughts swirl and repeat themselves, and she recounts her struggles, hardships, and also fascinations. The lack of a plot meant I didn't need to run through the book, rush the action, or anticipate the next events. I could sit back and slowly immerse myself in the pleasure of reading and reflecting on it. I really needed this moment of respite. The book, however, will go on to others in need – I think it can bring a little solace to a truly wide range of people.

My rating: 8/10.


Author: Katherine May
Title: Wintering: The Power of Rest and Retreat in Difficult Times
Translated by: Anna Dorota Kamińska
Wydawnictwo Znak litera nova, Kraków 2023
Number of pages: 302
ISBN: 97883-240-7756-4

środa, 22 października 2025

Muriel Spark, Jazda (The Driver’s Seat)

Kto siedzi w fotelu kierowcy

Niewielkich rozmiarów powieść Muriel Spark Jazda (The Driver’s Seat) przyciąga uwagę niezwykłą okładką z obwolutą. Widzimy rozpościerającą się przez przednią szybę samochodu drogę w gryzących barwach, a w tylnym lusterku zdesperowane oczy kobiety. Tak to wygląda na pierwszy rzut oka. Jeśli jednak zdjąć obwolutę, to obraz zasadniczo zmienia swoje znaczenie. Jak i sama treść książki, zaskakująca i dziwna.

Muriel Spark

Życie Muriel Spark nadawałoby się na ciekawą powieść. Urodzona w 1918 roku w Szkocji, a zmarła w 2006 roku we Włoszech pisarka odeszła od swojego męża, z którym wyjechała do Afryki, ponieważ mężczyzna był agresywny. Zostawiła mu jednak ich wspólnego syna, Samuela. Całe życie pisała lub edytowała książki, a Jazda była na krótkiej liście Nagrody Bookera za 1970 rok (ze względu na zmianę sposobu przyznawania nagrody nominacja przyszła pośmiertnie w 2010 roku). Od lat 70-tych XX wieku mieszkała z rzeźbiarką Penelope Jardine w Toskanii, konsekwentnie zaprzeczając plotkom o swojej homoseksualności.

Książka na wspak

Jazda to pozycja krótka (liczy sobie ok. 190 stron), ale to ten rodzaj publikacji, w którym czytelnik ciągle się potyka. Główna bohaterka, Lise, dostaje urlop po załamaniu nerwowym w pracy. Kupuje sobie wyjątkowo niegustowną i krzykliwą sukienkę, na którą każdy zwraca uwagę, i leci do Włoch na wakacje. Każdemu napotkanemu podróżnemu opowiada inną historię, podając inne powody podróży. Dialogi się rozjeżdżają – celowo. Ludzie mówią do Lisy jedno, ona im odpowiada drugie. Okazuje się, że mężczyzna, na którego zwróciła uwagę w samolocie, faktycznie jest tym, na którego czekała, jednak nie w takim sensie, w jakim konwencjonalnie to odbieramy. Lisa bowiem szuka kogoś, kto odbierze jej życie. To ona, jako ofiara, wymusza swoje własne zabójstwo na mordercy, dokładnie go instruując, co i jak ma zrobić. To zabójca jest ofiarą żądnej śmierci kobiety. Dlatego też kobieta dostała histerii w sklepie, kiedy okazało się, że sukienka, którą chce kupić, jest z nieplamiącego się materiału. Kiedy to właśnie materiał ma się zaplamić.

Znakomite posłowie

O ile sama powieść zostawiła we mnie mieszane uczucia, o tyle posłowie tłumacza Jacka Dehnela jest naprawdę znakomite i pozostawia dobry klucz interpretacyjny utworu (jak i krótką historię, jak nietłumaczona dotąd powieść Spark trafiła na polski rynek i dlaczego właśnie pod takim tytułem). Chociaż nie będzie to moja ulubiona książka w tym roku, to z pewnością trafiłam na Autorkę ciekawą i nietuzinkową. Jazda zaskakuje swoją świeżością i niepokornością, odwróceniem ról, dziwnością, dzięki czemu powieść jest ponadczasowa. I chociaż mam wrażenie, że trafia w moje gusta niczym sukienka głównej bohaterki, to tak samo zapada w pamięć w pewien jaskrawy, wyrazisty sposób.

Moja ocena: 6/10.



Muriel Spark, Jazda
Wydawnictwo: Znak, Kraków 2025
Tłumaczenie: Jacek Dehnel
Liczba stron: 192
ISBN: 978-83-8367-786-6

**********************************************************************************

Who's Sitting in the Driver's Seat?

Muriel Spark's compact novel, The Driver's Seat, attracts attention with its unusual cover and dust jacket. We see a road stretching out through the windshield in acrid colors, and in the rearview mirror, the desperate eyes of a woman. That's how it seems at first glance. However, if you remove the dust jacket, the image fundamentally changes its meaning. Just like the book's content itself, surprising and strange.

Muriel Spark

Muriel Spark's life would make for an interesting novel. Born in Scotland in 1918 and dying in Italy in 2006, the writer left her husband, with whom she had traveled to Africa, because he was abusive. However, she left him their son, Samuel. She spent her entire life writing or editing books, and The Driver’s Seat was shortlisted for the 1970 Booker Prize (due to a change in the awarding system, the nomination came posthumously in 2010). From the 1970s, she lived with sculptor Penelope Jardine in Tuscany, consistently denying rumors of her homosexuality.

A Book Goes Backwards

The Driver’s Seat is a short work (around 190 pages), but it's the kind of book that the reader constantly stumbles upon. The main character, Lise, is given time off after a nervous breakdown at work. She buys herself a particularly tasteless and garish dress that everyone notices and flies to Italy for a vacation. She tells each traveler she meets a different story, giving different reasons for her trip. The dialogue is intentionally fragmented. People say one thing to Lisa, and she replies with something completely different. It turns out that the man she noticed on the plane is indeed the one she was waiting for, but not in the conventional sense. Lisa is searching for someone to take her life. It is she, as the victim, who forces her own murder on the murderer, instructing him precisely what to do and how. The killer is the victim of the woman who wants to die. That's why the woman went into hysterics in the store when she discovered that the dress she wanted to buy was made of a stain-resistant material. When she actually wanted the material to stain.

Excellent Afterword

While the novel itself left me with mixed feelings, translator Jacek Dehnel's afterword is truly excellent and provides a good interpretive key to the work (as well as a brief history of how the previously untranslated Spark’s novel came to the Polish market and why under that title). While it won't be my favorite book this year, I certainly came upon an interesting and unique author. The Driver’s Seat surprises with its freshness and rebelliousness, role reversal, and strangeness, making the novel timeless. And although I feel like it appeals to my tastes like the main character's dress, it is equally memorable in a certain vivid, expressive way.

My rating: 6/10.


Author: Muriel Spark
Title: The Driver’s Seat
Publisher: Znak, Kraków 2025
Translation: Jacek Dehnel
Number of pages: 192
ISBN: 978-83-8367-786-6

niedziela, 19 października 2025

Tomasz Bonek, Repatrland ’45 Drogi Polaków na Ziemie odzyskane

Historie prywatne w historii ogólnej

Sama w sumie nie wiem, co mnie skusiło do sięgnięcia po książkę pisarza i dziennikarza Tomasza Bonka, urodzonego w 1977 roku w Brzegu Dolnym. W sumie wielu Dolnoślązaków ma wspólną historię – nasze rodziny zjechały w te okolice pod koniec lub niedługo po zakończeniu II wojny światowej. Założyłam więc, że Repatrland ’45 Drogi Polaków na Ziemie Odzyskane będzie książką historyczną, pokazującą ścieżki migracji ludności na historycznym tle. Jednak dostałam coś zupełnie innego.

Wrocław

Wydany w 2025 roku przez wydawnictwo Znak Repatrland ’45 to zbiór wspomnień i relacji różnych osób. Bonek zaczyna od swojej rodziny i jej losów, zahaczając potem o przyjaciół i znajomych. Chociaż te historie zostały opisane na szerszym tle, to jednak było go dla mnie za mało i nieszczególnie potrafiłam się nimi zainteresować. Najciekawszy był rozdział poświęcony Bolesławowi Drobnerowi, pierwszemu polskiemu prezydentowi powojennego Wrocławia, i jego 36 dniom prezydentury, oraz historycznym śladom w tkance miasta – tablicom pamiątkowym czy wmurowanym w chodnik Stolpersteine – kamieniom czy tabliczkom upamiętniającym przedwojennych mieszkańców. To właśnie wzmianki o moim mieście tuż po wojnie były dla mnie najciekawsze – choćby, że z gruzów zwożonych z placu Grunwaldzkiego powstały górki Słowiańska i Andersa, że Akademiki przy ulicy Ślężnej stoją na dawnych niemieckich cmentarzach, że dawne lotnisko znajdowało się przy ulicy Szybowcowej, w budynku kontroli lotów funkcjonują dzisiaj przedszkole, komisariat policji i prywatne mieszkania, a w dawnym hangarze znajduje się Biedronka.

Brzeg Dolny

Bonek wiele miejsca poświęca swojemu rodzinnemu miastu – Brzegowi Dolnemu, gdzie w trakcie wojny działały obozy koncentracyjne Dyhernfurt I i Dyhenfurt II, stanowiące podobozy Gross-Rosen, produkujące tabun i sarin. Środkami tymi wypełniano bomby i pocski artyleryjskie. Niemcy nazywali go ironicznie Elfenhain, Gajem Elfów, ponieważ ukryty był w lesie, by dochować tajemnicy produkcji. Po wojnie zakład Anorgana, należący kiedyś do IG Farben, został przekształcony w Zakłady Przemysłu Organicznego ROKITA, jednego z największych pracodawców w regionie. Z bardziej szczegółową historią zakładu, będącego już w całości z powrotem w rękach niemieckich, można się zapoznać na Wikipedii: https://pl.wikipedia.org/wiki/PCC_Rokita. Bonek dodtyka tutaj swojego konika, a więc tematu obozów koncentracyjnych na Dolnym Śląsku. O Gross-Rosen Bonek napisał trylogię: Chemia śmierci, Demony śmierci oraz Komando śmierci, która była bestsellerem Empiku w kategorii książek historycznych. Na tym odcinku Repatrland ’45 nabrał jakby innych rumieńców.

Pomiędzy gatunkami

To właśnie mam do zarzucenia książce – jest nierówna. W większości napisana poprawnie, chyba, że autor zapoznaje się z materiałami niebezpośrednio – wtedy w książce przemawia zupełnie inny głos (choćby losy rodziny Sawickich, s. 267-268). W warstwie ogólnohistorycznej – pozycja jest bardzo ciekawa i przynosi wiele wartościowych informacji. W warstwie osobistej, intymnej – nie staje na równi choćby z uhonorowaną Nagrodą Nike W ogrodzie pamięci Joanny Olczak-Roniker czy Miedzianką Springera. Temat Ziem Odzyskanych, cieszący się ogromną popularnością, tak sensacyjnie dobrze wykorzystywany również przez Sławka Gortycha w jego kryminałach, tu nie został do końca wykorzystany. Dla mnie Repatrland ’45 będzie przyczynkiem do sięgania po bardziej historycznie rozbudowane powieści, powodem do zainteresowania się historią regionu, ale również – o co apeluje Autor – do podpytywania własnej rodziny o nasze przedwojenne losy i jak się tutaj znaleźliśmy. To chyba należy uznać za sukces.

Bogaty materiał graficzny

Mam jeszcze dwie uwagi, niejakie post scriptum. Bardzo nie podoba mi się trudny do wymówienia tytuł. Rozumiem, że Autor starał się unikać kontestowanej przez historyków frazy Ziemie odzyskane, ale Repatrland nie działa. Cieszyłam się, że książka ma bogatą szatę graficzną – Autorowi udało się pozyskać naprawdę dużo zdjęć do opisywanych historii, ale ich rozmieszczenie w tekście uważam za niestaranne. Są strony, gdzie zdjęcia znajdują się bezpośrednio koło siebie, albo zajmują większość powierzchni, a są strony całkowicie pokryte tekstem. Wolałabym, by ilustracje były rozmieszczone bardziej równomiernie, a nie wybijały tak z rytmu czytania. Ogromny plus dla Autora, że udało mu się je w takiej obfitości umieścić w książce – to znakomite i ciekawe dopełnienie opowiadanych historii.

Moja ocena: 6/10.


Tomasz Bonek, Repatrland ’45 Drogi Polaków na Ziemie Odzyskane
Wydawnictwo Znak HORYZONT, Kraków 2025
Liczba stron: 348
ISBN: 978-83-8367-818-4

**********************************************************************************

Private Stories in General History

I don't really know what tempted me to pick up a book by writer and journalist Tomasz Bonek, born in 1977 in Brzeg Dolny. Perhaps the fact that many people from Lower Silesia share a common history – our families arrived in this area at the end of, or shortly after, World War II. So I assumed that Repatrland '45: Poles' Paths to the Regained Territories would be a historical book, showing the migration corridors of people against a historical backdrop. However, I got something completely different.

Wrocław

Published in 2025 by Znak Publishing House, Repatrland '45 is a collection of memoirs and accounts from various people. Bonek begins with his family and their fate, then touches on friends and acquaintances. Although these stories are presented against a broader backdrop, there wasn't enough of it for me, and I wasn't particularly interested in them. The most interesting chapter was devoted to Bolesław Drobner, the first Polish mayor of post-war Wrocław, and his 36 days as mayor, as well as historical traces in the city's fabric – commemorative plaques called Stolpersteine ​​embedded in the pavement, that ​​mention the pre-war residents. It was the pictures of my city immediately after the war that were most interesting to me – for example, that the Słowiańska and Andersa hills were created from rubble hauled from Grunwaldzki Square, that the student dormitories on Ślężna Street stand on former German cemeteries, that the former airport was located on Szybowcowa Street, that the air traffic control building now houses a kindergarten, a police station, and private apartments, and that a Biedronka supermarket is located in a former hangar.

Brzeg Dolny

Bonek devotes considerable attention to his hometown of Brzeg Dolny, where during the war the Dyhernfurt I and Dyhenfurt II concentration camps operated, serving as subcamps of Gross-Rosen, producing chemical substances tabun and sarin. These agents were used to fill bombs and artillery shells. The Germans ironically called the camp Elfenhain, the Elf Grove, because it was hidden in the forest to keep its production secret. After the war, the Anorgana plant, formerly owned by IG Farben, was transformed into the ROKITA Organic Industry Plant, one of the largest employers in the region. A more detailed history of the plant, now fully back in German hands, can be found on Wikipedia: https://pl.wikipedia.org/wiki/PCC_Rokita. Bonek touches on his special interest here, the topic of concentration camps in Lower Silesia. He wrote a trilogy about Gross-Rosen: The Chemistry of Death, The Demons of Death, and The Death Commando, which were an Empik bestseller in the history book category. This chapter definitely gave more colour to the book.

Between Genres

This is my criticism of the book – it's uneven. It's mostly well-written, unless the author is familiar with the material indirectly, in which case a completely different voice speaks (for example, the fate of the Sawicki family, pp. 267-268). From a general historical perspective, the book is very interesting and offers a wealth of valuable information. On a personal, intimate level, it doesn't compare to, for example, Joanna Olczak-Roniker's Nike Award-winning In the Garden of Memory or Springer's Miedzianka. The theme of the Regained Territories, a hugely popular topic, also sensationally well exploited by Sławek Gortych in his crime novels, is not fully explored here. For me, Repatrland '45 will encourage me to read more historically complex novels, a reason to become interested in the history of the region, but also – as the author urges – to question my own family about our pre-war fate and how we ended up here. This should probably be considered a success.

Rich Graphic Material

I have two more comments, a sort of postscript. I really dislike the difficult-to-pronounce title. I understand that the author tried to avoid the phrase "Regained Territories," which is often disputed by historians, but "Repatrland" doesn't work. Secondly, I was pleased that the book had a rich graphic design – the author managed to obtain a lot of photos to accompany the stories described, but I found their arrangement in the text to be careless. There are pages where the photos are directly next to each other or take up most of the space, while others are completely covered with text. I would have preferred the illustrations to be more evenly distributed rather than disrupting the reading rhythm. A huge plus for the author is that he managed to include them in such abundance in the book – they are an excellent and engaging complement to the stories told.

My rating: 6/10.


Author: Tomasz Bonek
Title: Repatrland '45: Poles' Paths to the Regained Territories
Publishing House: Znak HORYZONT, Kraków 2025
Number of pages: 348
ISBN: 978-83-8367-818-4

 

 

środa, 23 lipca 2025

Richard Lourie, Wstręt do tulipanów (A Hatred for Tulips)

Literacka odpowiedź na Dzienniki Anne Frank

Powieść Richarda Lourie Wstręt do tulipanów jest powodem, dla którego sięgnęłam po Dziennik Anne Frank. Nie chciałam czytać odpowiedzi na wojenny pamiętnik dziewczynki, zanim nie przeczytam oryginału. Z twórczością Richarda Lourie miałam już do czynienia, zapoznałam się z Autobiografią Stalina (recenzja tutaj), ale nowsza pozycja podobała mi się bardziej.

Rodzinna tajemnica wychodzi na jaw

Wstręt do tulipanów wciąga od pierwszej strony. Powieść opowiada o spotkaniu braci po latach – starszy Joop po II wojnie światowej pozostał z ojcem w Holandii, a matka wyjechała z młodszym bratem, Willemem, do Stanów Zjednoczonych. Rodzeństwo nie miało z sobą przez te kilkadziesiąt lat kontaktu i Joop wykorzystuje okazję, by podzielić się swoim rodzinnym sekretem. Okazuje się, że jest on częściowo odpowiedzialny za ujawnienie kryjówki rodziny Frank (co niestety wydawca ogłasza wszem i wobec na okładce, niszcząc jedno z narracyjnych zaskoczeń. A z drugiej strony, drugi (!) angielski tytuł brzmi: Joop: A Novel of Anne Frank, wszystko co ma Anne Frank w tytle dobrze się sprzeda). Jednocześnie Lourie tak prowadzi narrację, że trudno jest jednoznacznie uznać chłopca za winnego.

Kiedy dziecko staje się żywicielem rodziny

Pisarz starannie odrobił zadanie domowe i ze szczegółami pokazuje realia życia w Holandii za czasów wojny. Wielu ludzi traci pracę, w tym głowa rodziny, ojciec. Matka nie pracuje, zajmuje się wychowaniem trójki dzieci – najstarszego syna Joopa, narratora książki, i jego dwóch młodszych braci bliźniaków, Willema i Jana. Gdyby nie pomoc brata matki, wuja Fransa, często rodzina nie miałaby co do garnka włożyć. Idą za tym jednak pewne moralne kompromisy, ponieważ wuj jest w NSB, holenderskich pronazistowskich bojówkach, i nie kryje się ze swoimi antysemickimi poglądami. Wiodą go one aż na wschodni front, pod Stalingrad, gdzie mężczyzna traci obie nogi i wraca na garnuszek siostry, co jeszcze pogarsza sytuację. Utrzymanie domu jest teraz na barkach nastoletniego Joopa, który dzięki swojemu sprytowi i pracowitości codziennie przynosi coś do jedzenia, choć Eldorado wkrótce się kończy i chłopiec, ze względu na wojenną przeszłość wuja, traci pracę. Tak zaczynają poszukiwać ukrywających się Żydów – za donos można zgarnąć majątek, czyli nakarmić głodne rodzeństwo i ciężko chorego ojca.

Zawieszenie oceny moralnej

Czy w takim razie postawa dziecka, obarczonego zbyt dużą jak na swój wiek odpowiedzialnością, zasługuje na potępienie? Donos na rodzinę Franków był tylko kolejnym sposobem utrzymania się przy życiu, ale też próbą zbliżenia z surowym i wymagającym ojcem. Joop dostał od niego potworne lanie za próbę sabotażu niemieckich maszyn wojennych, co mogło całą rodzinę postawić w śmiertelnym niebezpieczeństwie. Od tamtej pory czuł, że ojciec się do niego nie przyznaje, nie uznaje go za syna. Zatem czy czytelnik ma prawo oceniać dziecko?  Jedocześnie Lourie sprytnie zestawia dwie nieletnie postaci, chociaż oczywiście narracja Joopa jest literacko znacznie lepsza. Tym samym zamyka krytykom usta – posłużenie się postacią dziecka może wydawać się trochę ciosem poniżej pasa albo pójściem na łatwiznę (dzieci ocenia się moralnie trochę trudniej), a z drugiej strony mamy zestawionych bohaterów mniej więcej w tym samym wieku (Anne jest delikatnie starsza).

Obraz dziecka na wojnie

Książka przysuwa na myśl dwa inne literackie majstersztyki – Łaskawe Jonathana Littela z bulwersującym wstępem zbrodniarza wojennego Maximiliana Aue, oraz obraz wojny widziany oczami dziecka w Malowanym ptaku Jerzego Kosińskiego. Joop szczęśliwie nie doświadcza aż takich okrucieństw wojny, jakie miały miejsce na kresach wschodnich, ale jego obraz rzeczywistości jest trochę naiwny i skupiony na innych priorytetach. Chłopiec staje się mężczyzną, dumnie przynosi jedzenie na stół, ale jednocześnie zabiega o szacunek i uwagę ojca i rywalizuje z bliźniakami o uwagę matki. Świat dziecka pozostaje światem dziecka, z inną skalą problemów i innym ich postrzeganiem.

Ciekawy literacki dialog

Podobał mi się też język książki. Lourie pisze krótkimi, zgrabnymi zdaniami, często z trafną puentą. Rozdziały też są krótkie, obrazowe, nieprzegadane. Cała książka ma wydźwięk riposty na publikację Dzienników Frank. Nie podważa jej, ale nie pozwala jednoznacznie oceniać. Nie wszystko zło co złem się tak jednoznacznie wydaje. Warto.

Moja ocena: 8/10.

 

Richard Lourie, Wstręt do tulipanów
Wydawnictwo Znak, Kraków 2013
Tłumaczenie: Mieczysław Godyń
Liczna stron: 206
ISBN: 978-83-240-2112-3

*******************************************************************************

A Literary Response to The Diaries of Anne Frank

Richard Lourie's novel, A Hatred for Tulips, is the reason I picked up The Diary of Anne Frank. I didn't want to read the response to the girl's wartime diary before reading the original. I was already familiar with Richard Lourie's work, having read The Autobiography of Stalin (review here), but I liked this newer work more.

A Family Secret Reveals

A Hatred for Tulips captivates the reader from the very first page. The novel tells the story of the brothers' reunion after many years – the elder Joop stayed with his father in the Netherlands after World War II, while his mother emigrated with his younger brother, Willem, to the United States. The siblings haven't had contact for several decades, and Joop seizes the opportunity to share his family secret. It turns out he is partially responsible for revealing the Frank family's hideout (which, unfortunately, the publisher announces publicly on the cover, ruining one of the narrative surprises. But the book needs to sell). At the same time, Lourie's narrative style makes it difficult to definitively blame the boy.

When a Child Becomes the Breadwinner

The writer has done his homework meticulously and details the realities of life in wartime Netherlands. Many people lose their jobs, including the head of the family, the father. The mother doesn't work, raising three children – the eldest son, Joop, the book's narrator, and his two younger twin brothers, Willem and Jan. Without the help of the mother's brother, Uncle Frans, the family would often have nothing to eat. However, this involves certain moral compromises, as the uncle is in the NSB, the Dutch pro-Nazi militia, and doesn't hide his anti-Semitic views. These views lead him to the Eastern Front, near Stalingrad, where he loses both legs and returns to his sister's household, which makes the situation even worse. The family's upkeep now falls to teenage Joop, who, thanks to his cleverness and diligence, brings home something to eat every day, though Eldorado soon ends and the boy, due to his uncle's wartime past, loses his job. Thus, they begin searching for hiding Jews – informing on them can bring them a fortune, meaning Joop can feed his hungry siblings and their seriously ill father.

Suspending Moral Judgment

So, does the attitude of a child, burdened with too much responsibility for his age, deserve condemnation? Reporting on the Frank family was just another way to stay alive, but also an attempt to build relation with his strict and demanding father. Joop received a terrible beating from him for attempting to sabotage German war machines, which could have put the entire family in mortal danger. From then on, he felt his father didn't acknowledge him, didn't recognize him as a son. So, does the reader have the right to judge the child? At the same time, Lourie cleverly juxtaposes two juvenile characters – Joop and Anne, although boy’s narrative is, of course, much better literary. This silences the critics – using a child as a character may seem a bit of a low blow or an easy way out (children are a bit more difficult to judge morally), and on the other hand, we have characters of more or less the same age (Anne is slightly older).

The Image of a Child at War

The book brings to mind two other literary masterpieces – Jonathan Littel's The Kindly Ones, with its shocking introduction by war criminal Maximilian Aue, and the image of war seen through the eyes of a child in Jerzy Kosiński's The Painted Bird. Joop fortunately doesn't experience the same atrocities of war as those experienced in the eastern borderlands, but his view of reality is somewhat naive and focused on different priorities. The boy becomes a man, proudly bringing food to the table, but at the same time strives for his father's respect and attention and competes with his twins for his mother's attention. A child's world remains a child's world, with a different scale of problems and a different perception of them.

Interesting literary dialogue

I also enjoyed the book's language. Lourie writes in short, crisp sentences, often with a punch line. The chapters are also short, vivid, and uncluttered. The entire book feels like a riposte to the publication of Frank's Diary. It doesn't question it, but it doesn't allow for a definitive judgment. Not all evil seems so clear-cut. It's worth to give it a go.

My rating: 8/10.


Author: Richard Lourie
Title: A Hatred for Tulips (also: Joop: A Novel of Anne Frank)
Publishing House: Znak, Kraków 2013
Translation: Mieczysław Godyń
Pages: 206
ISBN: 978-83-240-2112-3