Mary Roach, Sztywniak Osobliwe życie nieboszczyków (Stiff: The Curious Lives of Human Cadavers)

Jak martwi pomagają nam lepiej żyć

O książce Mary Roach Sztywniak przeczytałam w którymś zestawieniu nieodkładalnych książek na lato. Potem dostrzegłam ją na półce nowości w bibliotece i mój los był przesądzony… Ponieważ jednak z rajdu po bibliotekach przyniosłam ponad dziesięć pozycji, szybkie sięgnięcie po tą właśnie nie było przesądzone. Kiedy jednak wzięłam ją do ręki by zobaczyć, jaki jest opis na okładce, a potem spis rozdziałów, a potem zaczęłam czytać, okazało się, że książka naprawdę jest nieodkładalna.

Nazwisko znaczące?

Mary Roach to amerykańska pisarka, i jak definiuje ją angielskojęzyczna Wikipedia, specjalistka od humoru. Ma na swoim koncie dziewięć książek popularnonaukowych, przy czym Sztywniak. Osobliwe życie nieboszczyków był pierwszą z nich, wydaną w Stanach Zjednoczonych w 2003 roku, gdzie niemal natychmiast trafił na listy bestsellerów. Takie opóźnienie wydawnicze z jednej strony dziwi (w tekście jest dużo odniesień do badań z tamtego czasu i jednak ma się wrażenie, że nie jest ona najbardziej aktualna), a z drugiej strony może i nie – temat jest ciężki, bo dotyczy ludzkich zwłok i ich życia po śmierci.

Życie po śmierci rozdział po rozdziale

W dwunastu rozdziałach Autorka przygląda się ludzkiemu ciału po śmierci. Szczęśliwie daje nam dwa rozdziały na przyzwyczajenie się do zwłok i ich najczęstszego zastosowania, jeśli zostały przekazane na cele naukowo-badawcze, a więc lekcji anatomii na uniwersytetach i w placówkach medycznych, zanim przejdzie do najtrudniejszej części w książce. Rozdział trzeci, „Życie po śmierci”, pokazuje stadia rozkładu ludzkiego ciała w specjalnej placówce naukowej Kliniki Medycznej Uniwersytetu Tennessee. Zwłokom pozwala się rozkładać w specjalnie do tego przeznaczonym ogrodzie, w różnych warunkach (w ubraniu lub bez, częściowo zakopanym, leżącym w wodzie, etc.), by badać postęp rozkładu i wpływ warunków atmosferycznych, co z kolei pozwala potem ustalić czas zgonu przy ciałach, które odnaleziono po długim czasie, często z podejrzeniem morderstwa. Jako że zaczęłam czytać tą książkę późnym wieczorem, to był rozdział który udało mi się skończyć przed snem, i nie był to dobry pomysł. Jednak poranek zrekompensował mi nocne koszmary – rozdział czwarty, „Trup za kółkiem”, opowiadający o użyciu zwłok w przemyśle motoryzacyjnym do badań nad bezpieczeństwem pojazdu, jest napisany fenomenalnie i z dużym humorem. Zastanawiam się, czy zaśmiewanie się w głos nad książką o trupach to normalna sprawa. Pozwólcie jednak, że dam Wam próbkę: „Wbrew powszechnemu przekonaniu w testach zderzeniowych zwłok nie sadza się na przednich siedzeniach realnie pędzących samochodów, bo prowadzenie auta to jedna z tych rzeczy, których trup nie robi najlepiej” (s. 111). Z tego rozdziału dowiedziałam się też najwięcej (np. że trzonek kierownicy w dawnych automobilach był umiejscowiony tak, że w razie wypadku wbijał się idealnie w serce kierowcy, że współczesne samochody zwijają się z przodu w harmonijkę nawet przy stosunkowo niewielkich stłuczkach, by jak najlepiej ochronić pasażerów, przy współczesnych standardach bezpieczeństwa człowiek jest w stanie przeżyć zderzenie czołowe ze ścianą przy prędkości 95km/h, a maksymalnie wgniecenie klatki piersiowej, które nie powoduje obrażeń, to 7 centymetrów). Nawet przypisy są skonstruowane tak, że w humorystyczny sposób kierują czytelnika do dalszych ciekawych faktów, jak choćby historia pielęgniarki (!) Chante Mallard, która potrąciwszy mężczyznę wróciła z jego żywym jeszcze ciałem do domu i pozwoliła mu umrzeć, a potem pozbyła się zwłok i samochodu i zgubiło ją samochwalstwo (znów, Wikipedia opisuje ten bulwersujący wypadek bardzo szczegółowo). W kolejnym rozdziale, „Poza czarną skrzynką”, czytelnik znajdzie garść porad dotyczącą bezpieczeństwa w samolotach („Siadaj w pobliżu wyjścia bezpieczeństwa. W razie wypadku trzymaj się blisko podłogi, bo tam jest najmniej dymu i gorącego powietrza. Wstrzymuj oddech tak długo, jak potrafisz, to może uda ci się nie ugotować płuc i nie nawdychać trujących oparów” s. 167). W kolejnych rozdziałach Autorka pisze o używaniu zwłok w testach balistycznych („Trup idzie do wojska”), badaniach nad całunek turyńskim („Święty trup”), lękach przed pochowaniem żywcem i jak dawniej upewniano się, że ktoś naprawdę nie żyje („Skąd wiesz, że nie żyjesz?”, niektórzy badacze są naprawdę chorzy!), o transplantacjach („Tylko głowa”) i ich dość ponurych początkach (badania radzieckiego lekarza Władimira Demichowa nad psami czy Roberta White’a nad małpami i przeszczepami mózgu), kanibalizmie („Zjedz mnie”), gdzie pisze o zwyczaju zjadania łożyska, popularnych cukierkach z balsamowanych zwłok i innych ohydach, aż wreszcie w przedostatnim rozdziale „Z pieca do kubła z kompostem” o rozwijających się metodach bardziej ekologicznej utylizacji zwłok. Zwierzęta rozpuszcza się w ługu, natomiast w Szwecji trwają badania nad kompostowaniem zwłok. Idea, że kiedyś wyrośnie z nas drzewo, jest w jakimś stopniu pocieszająca. Na końcu Autorka zastanawia się, co zrobić ze swoimi zwłokami i czy przekazać je na cele naukowe, dochodzi jednak do wniosku, że pozostawia taką decyzję rodzinie, która musi potem żyć z jej konsekwencjami.

Ostrożnie przy czytaniu

Chociaż książka może być momentami naprawdę ciężka do przetrawienia, a większość czytelników nie chce się skonfrontować z rozkładem własnego ciała po śmierci, to jednak ilość poruszanych tematów i wielość informacji, którą można z niej wyciągnąć, jest ogromna. Na pewno sytuację poprawia fakt, że Autorka pisze w lekki, „amerykański” sposób, i choć czasami jej żarty są niesmaczne, to jednak sprawiają, że ta ciężkostrawna skądinąd lektura staje się lżejsza. Dla osób szczególnie wrażliwych albo obdarzonych dobrze rozwiniętą wyobraźnią, która dobrze odda zapachy i obrazy opisane w książce, polecam pominąć rozdział trzeci. Dla fanów motoryzacji zaś – koniecznie przeczytać rozdział czwarty! Ciekawa, choć makabryczna ze swej natury, lektura.

Moja ocena: 7/10.

Mary Roach, Sztywniak Osobliwe życie nieboszczyków
Wydawnictwo Filia, Poznań 2026
Tłumaczenie: Maciej Borys Sekerdej
Liczba stron: 400
ISBN: 978-83-8402-957-2

*********************************************************************************

How the Dead Help Us Live Better

I read about Mary Roach's book Stiff in one of the lists of unputdownable summer books. Then I noticed it on the new releases shelf in the library and my fate was sealed... However, since I brought over ten items from the library raid, it was not certain that I would reach for this one quickly. However, when I picked it up to see the description on the cover, and then the list of chapters, and then I started reading, it turned out that the book was truly impossible to put down.

A Meaningful Surname?

Mary Roach is an American writer and, as the English-language Wikipedia defines her, a specialist in humour. She has written nine popular science books, including Stiff: The Peculiar Lives of Human Cadavor. It was the first of them, published in the United States in 2003, where it almost immediately hit the bestseller lists. The book was published in Poland only this year, and such a publishing delay is surprising on the one had (the text contains many references to research from that time, therefore the Polish reader has the impression that it is not really up-to-date), but on the other hand, perhaps not - the topic is difficult because it concerns human corpses and their “life after death”.

Life After Death Chapter by Chapter

In twelve chapters, the Author looks at the human body after death. Fortunately, she gives us two chapters to get used to cadavers and their most common use if they were donated for scientific and research purposes, i.e. anatomy lessons at universities and medical facilities, before moving on to the most difficult part of the book. Chapter three, " Life After Death:  On human decay and what can be done about it ", shows the stages of decomposition of the human body in a special research facility of the University of Tennessee Medical Clinic. Corpses are allowed to decompose in a garden specially designated for this purpose, in various conditions (with or without clothes, partially buried, lying in water, etc.) to study the progress of decomposition and the influence of weather conditions, which in turn allows the time of death to be determined for bodies that were found after a long time, often victims of murder. Since I started reading this book late in the evening, I managed to finish the chapter before going to bed, and it wasn't a good idea. However, the morning compensated for the nightmares - chapter four, " Dead Man Driving:  Human crash test dummies and the ghastly, necessary science of impact tolerance", about the use of corpses in the automotive industry for vehicle safety research, is written phenomenally and with great humour. I wonder if it's normal to laugh out loud at a book about dead bodies? But let me give you a sample: "Contrary to popular belief, in crash tests, corpses are not placed in the front seats of real, moving cars, because driving is one of those things that a corpse cannot do best" (p. 111). I also learned the most from this chapter (e.g. that the steering shaft in old cars was located in such a way that in the event of an accident it stuck perfectly into the driver's heart, that modern cars fold into an accordion at the front even in the event of relatively minor collisions to best protect the passengers, that with modern safety standards a person can survive a head-on collision with a wall at a speed of 95 km/h, and the maximum dent in the chest that does not cause injury is 7 centimetres). Even the footnotes are constructed in such a way that they humorously direct the reader to further interesting facts, such as the story of nurse (!) Chante Mallard, who, having hit a man, returned home with his still living body and let him die, and then got rid of the body and the car and was lost in self-praise (again, Wikipedia describes this shocking accident in great detail). In the next chapter, " Beyond the Black Box: When the bodies of the passengers must tell the story of a crash", the reader will find a handful of tips regarding safety on airplanes ("Sit near the safety exit. In the event of an accident, stay close to the floor, because there is the least amount of smoke and hot air there. Hold your breath as long as you can, and you may be able to avoid boiling your lungs and inhaling poisonous fumes" p. 167). In the following chapters, the author writes about the use of corpses in ballistics tests ("The Cadaver Who Joined the Army:  The sticky ethics of bullets and bombs"), research on the Shroud of Turin ("Holy Cadaver:  The crucifixion experiments"), fears of being buried alive and how in the past people were made sure that someone was really dead ("How to Know if You're Dead:  Beating-heart cadavers, live burial, and the scientific search for the soul", some researchers are really sick!), about transplantations ("Just a Head: Decapitation, reanimation, and the human head transplant") and their rather grim beginnings (the research of the Soviet doctor Vladimir Demikhov on dogs or Robert White on monkeys and brain transplants), cannibalism ("Eat Me:  Medicinal cannibalism and the case of the human dumplings"), where she writes about the custom of eating the placenta, popular candies made from embalmed corpses and other abominations, and finally in the penultimate chapter " Out of the Fire, into the Compost Bin:  And other  new ways to end up" about the developing methods of more ecological disposal of corpses. Animals are dissolved in lye, while research on composting carcasses is underway in Sweden. The idea that one day we will grow into a tree is somehow comforting. Finally the author ponders what to do with her remains and whether to donate them to science, but concludes that she leaves that decision to her family, who must then live with the consequences.

Read with Caution

Although the book can be difficult to digest at times, and most readers don't want to confront the decomposition of their own bodies after death, the number of topics covered and the wealth of information that can be gleaned from it are enormous. This is certainly improved by the author's light, "American" writing style, and although her jokes are sometimes distasteful, they make this otherwise difficult read lighter. For those who are particularly sensitive or have a well-developed imagination that can capture the smells and images described in the book, I recommend skipping chapter three. For automotive enthusiasts, be sure to read chapter four! An interesting, albeit macabre, read.

My rating: 7/10.

Author: Mary Roach
Title: Stiff: The Curious Lives of Human Cadavers
Publishing House: Filia, Poznań 2026
Translation: Maciej Borys Sekerdej
Pages: 400
ISBN: 978-83-8402-957-2

David Szalay, Ciało (Flesh)

Mamy ciało, gdzie jest dusza?

Sięgnęłam po książkę Szalaya w piątek po południu, a nagrodzona Bookerem powieść Ciało ma niecałe 400 stron. W sobotę rano było już po sprawie, i to tylko dlatego, że zmęczone lekturą oczy nie dawały już rady po 350 stronach. Najnowsze dzieło pisarza to kawał solidnej literatury, a jednocześnie głęboki, smutny portret ludzkiego życia. Nagroda wydaje się ze wszech miar zasłużona.

David Szalay

Ciało to szósta książka pisarza, pierwsza nagrodzona Nagrodą Bookera, ale jednocześnie druga do niej nominowana– pierwsza była Czym jest człowiek? z 2016 roku. Szalay urodził się w 1974 roku w Kanadzie, jego ojciec jest Węgrem, a mama Kanadyjką. Mieszkał w Beirucie, Londynie, Brukseli, Peczu na Węgrzech, a obecnie rezyduje w Wiedniu.  

Migawki z życia

Ciało to historia urodzonego na Węgrzech Istvána, którego poznajemy, gdy ma 15 lat i dojrzewa. Chłopak przeprowadza się z matką w nowe sąsiedztwo i nie ma zbyt wielu przyjaciół. Matka prosi go o pomoc w noszeniu zakupów dla sąsiadki, co z kolei prowadzi do zainicjowanego przez kobietę romansu. Kiedy jednak István wyznaje jej miłość i zaczyna się angażować, 42-latka zrywa z nim, a chłopak popada przez to w głębokie kłopoty. Dalej obserwujemy go podczas jego służby wojskowej na Bliskim Wschodzie, gdzie odznacza się odwagą i dostaje za nią medal, ale nie chce kontynuować tej ścieżki kariery. Potem wyjeżdża do Anglii, gdzie pracuje jako ochroniarz w szemranych klubach, ale któregoś wieczoru ratuje bogatemu mężczyźnie życie, a ten pomaga mu w znalezieniu lepszej pracy. István wdaje się w romans z żoną swojego nowego pracodawcy, a po jego śmierci zostaje jej mężem, osiągając wysoką pozycję społeczną i prowadząc własne inwestycje z pomocą kapitału żony. Jednak syn jego żony z pierwszego małżeństwa, Thomas, nienawidzi go, bo odkrył romans matki jako dziecko i uważa, że Węgrowi zależy tylko na majątku matki. Ta początkowa drzazga drastycznie zmieni życie Istvána.

Bierność głównego bohatera

Powieść Szalaya jest niesamowicie zmysłowa, a jednym z jej głównych tematów jest seks (i jego naprawdę dobre, naturalne, nierażące opisy). Wraz z Istvánem przeżywamy jego inicjację seksualną z dojrzałą kobietą, a potem kolejne relacje, romanse i zbliżenia. Z czasem rodzi się wrażenie, że mężczyzna ma stosunkowo mały wpływ na swoje życie, że ono mu się przydarza, a on tylko biernie za nim podąża. Mężczyzna nie potrafi pomóc swojemu synowi, kiedy ten doświadcza zastraszania w szkole, a na problemy ze starszym synem swojej żony reaguje agresją lub wycofaniem. Również swoje zaangażowanie i miłość do żony odkrywa zbyt późno, nie zdając sobie sprawy ze skali swojego uczucia. Jednak w godzinie próby, w punkcie zwrotnym swojego życia, István podejmuje moralną decyzję – postanawia uratować życie Thomasa, który właśnie przedawkował narkotyki, chociaż oznacza do dla niego utratę majątku i znaczące obniżenie komfortu życia. To mnie zaskoczyło, zupełnie się tego nie spodziewałam po głównym bohaterze. Nie wiem, czy pewnie oddzielenie się Istvána od swoich emocji, funkcjonowanie w dużej mierze bezrefleksyjne, na fali bezwładności, tłumaczy tytuł. Mamy ciało, które skupia się na zaspokajaniu swoich fizycznych potrzeb i popędów, bierze to, co mu się przytrafia, mając jednak niewiele siły woli, by nadać swojemu życiu bardziej konsekwentny czy zdefiniowany kierunek. Zmiany przyjmuje biernie, z dystansem, stoicko, ale bez podejmowania prób wpłynięcia na sytuację.

Czy banał nie może być prawdziwy?

Narracja, chociaż chronologiczna, przeskakuje spore kawałki czasu, pokazując fragmenty życia Istvána, ale nie dając obrazu całości. Kilkukrotnie Autor stosuje zabieg pozostawienia czytelnika w niepewności przy najbardziej dramatycznych wydarzeniach, a ich skutki czy konsekwencje poznajemy mimochodem znacznie później, z perspektywy czasu, pozbawione już intensywnego dramatyzmu, który musiał im towarzyszyć zaraz po tym, jak się wydarzyły. Dzięki temu mam wrażenie, że powieści udało się złapać pewną oczywistą prawdę o życiu – to garść sytuacji, które nas w pewnym stopniu definiują, wykorzystanych lub zmarnowanych szans. Brzmi banalnie, ale czym innym jest nasze życie? Mi powieść podobała się bardzo, a przy ilości czytanych obecnie książek wydała się świeża, z pewnością wciągająca, a lekturę zakończyłam z tak lubianym przeze mnie „hmmm”.

Moja ocena: 9/10.

David Szalay, Ciało
Wydawnictwo Pauza, Warszawa 2026
Tłumaczenie: Dobromiła Jankowska
Liczba stron: 400
ISBN: 978-83-979656-9-0

*****************************************************************************

We have the body, where is the soul?

I picked up Szalay's book on Friday afternoon, and the Booker Prize-winning novel, Flesh, is less than 400 pages long. By Saturday morning, it was over, and only because my tired eyes couldn't handle any more text after 350 pages. The writer's latest work is a solid piece of literature and, at the same time, a profound, sad portrait of human life. The award seems thoroughly deserved.

David Szalay

Flesh is the writer's sixth book, the first to win the Booker Prize, but also the second to be nominated for it – the first was All That Man Is in 2016. Szalay was born in 1974 in Canada to a Hungarian father and a Canadian mother. He has lived in Beirut, London, Brussels, and Pécs, Hungary, and currently resides in Vienna.

Snapshots of Life

Flesh is the story of Hungarian-born István, whom we meet at the age of 15, coming of age. He moves with his mother to a new neighbourhood where he doesn't have many friends. His mother asks him to help their neighbour to carry her groceries, which in turn leads to an affair initiated by the woman. However, when István confesses his love and begins to commit, the 42-year-old breaks up with him, and the boy finds himself in deep trouble. We then follow him during his military service in the Middle East, where he distinguishes himself for his courage and receives a medal for it, but he refuses to continue this career path. He then travels to England, where he works as a security guard in shady clubs, but one night he saves the life of a wealthy man, who helps him find a better job. István begins an affair with another employer's wife, and after her husband’s death, he marries her, achieving a high social position and managing his own investments with the help of his wife's capital. However, Helen's son from her first marriage, Thomas, hates him because he discovered his mother's affair as a child and believes the Hungarian only cares about her fortune. This initial rift will drastically change István's life.

The Protagonist's Passivity

Szalay's novel is incredibly sensual, and one of its main themes is sex (and its truly good, natural, and unoffensive descriptions). We experience István's sexual initiation with a mature woman, followed by subsequent relationships, romances, and intercourses. Over time, the impression develops that the man has relatively little influence over his own life, that it happens to him, and he only passively follows it. He is unable to help his son when he experiences bullying at school, and he reacts to problems with his wife's older son with aggression or withdrawal. He also discovers his commitment and love for his wife too late, unaware of the scale of his feelings. However, in the hour of trial, at a turning point in his life, István makes a moral decision – he decides to save the life of Thomas, who has just overdosed on drugs, even though it means the loss of his fortune and a significant reduction in his quality of life. This surprised me; I didn't expect it from the main character at all. I don't know if István's disconnection from his emotions, functioning largely without reflection, on a wave of inertia, explains the title. We have human flesh focused on satisfying its physical needs and urges, accepting what happens to it, yet having little willpower to give its life a more consistent or defined direction. It accepts changes passively, with detachment, stoic, but without attempting to influence the situation.

Can't a cliché be true?

The narrative, although chronological, skips large chunks of time, showing fragments of István's life but not providing a complete picture. The author repeatedly employs the tactic of leaving the reader in suspense during the most dramatic events, only to learn their consequences much later, in retrospect, stripped of the intense drama that must have accompanied them immediately after they occurred. This leaves me with the impression that the novel has captured a certain obvious truth about life – a collection of situations that define us to some extent, opportunities taken or squandered. It sounds cliché, but what else is our life? I really enjoyed the novel, and considering the number of books I currently read, it felt fresh and certainly engaging. I finished reading it with that "hmmm" I love.

My rating: 9/10.

Author: David Szalay
Title: Flesh
Publishing House: Pauza, Warsaw 2026
Translation: Dobromiła Jankowska
Pages: 400
ISBN: 978-83-979656-9-0