Ali Smith, Gliff

Cegiełka w historii antyutopii

Bardzo lubię twórczość Ali Smith – czytałam zarówno wszystkie cztery pory roku, jak i How to be both czy Hotel świat. Dlatego kiedy zobaczyłam, że wyszła nowa powieść Gliff, sięgnęłam po nią z wielkim zaciekawieniem i dostałam coś, czego się w ogóle nie spodziewałam.

Nowy, wspaniały świat

Gliff bowiem to antyutopia. Trochę przypomina w tym aspekcie Drogę McCarthy’ego, bo na początku bohaterami są nowy partner matki Leif i dwójka jej dzieci. Okazuje się, że po krótkim widzeniu z matką, która pracuje w hotelu dla zamożnych ludzi z lepszej klasy, bez możliwości wychodzenia i widywania dzieci, przy powrocie do domu okazuje się, że został on przeznaczony do rozbiórki i tak naprawdę nie ma do czego wracać. Leif bierze więc dzieci do kampera i nocują na parkingu pod marketem, ale rano ich samochód jest otoczony czerwoną farba, i na domiar złego nie odpala, więc nie udaje im się szybko odjechać i laweta zabiera ich miejsce schronienia. Leif załatwia więc pustostan dla dzieci i rusza na poszukiwanie matki, a starszy brat Briar i młodsza siostra Rose zostają sami. Rodzeństwo szybko odkrywa, że na parceli obok pasą się konie, i dziewczynka jest nimi absolutnie zafascynowana, karmi je trawą i zaczyna przekradać się na działkę, by być blisko nich. Tak poznaje syna właściciela zwierząt, Colona, a czytelnik poznaje sposoby inwigilacji i nadzoru nad obywatelami w nowym wspaniałym świecie. Chłopiec, któremu rodzeństwo zmienia imię na Colin, ma na ręku edukator, który nagrywa rozmowy, jest Oficjalnym Poborcą Danych, pomaga wyszukiwać osoby niezarejestrowane w systemie i zgłaszać je do aresztowania i umieszczenia w odpowiedniej grupie pracowników przymusowych. Niestety taki los czeka właśnie Briara, więc chłopiec ma okazję poznać osoby okaleczone poprzez niewolniczą pracę przy taśmociągach czy żrących bateriach litowych. Wiele osób pracujących na takich liniach nie ma kończyn albo ma niegojące się rany.

Akcja dywersyjna

W ten sposób Smith buduje obraz społeczeństwa totalitarnego, gdzie ludzie mają ograniczony dostęp do wiedzy (biblioteki są w większości pozamykane, nie ma swobodnego dostępu do książek, a historia wyszukiwania w przeglądarce jest starannie monitorowana). Matka stara się jak najwięcej nauczyć swoje dzieci, również wrażliwości na świat natury, ale także krytycznego podejścia do świata, ciekawości i głodu wiedzy. Może dzięki temu dzieci są w stanie przekonać naiwnego Colina do swoich pomysłów (uratowanie szarego konia od rzeźni, wypuszczenie pozostałych na wolność), a Briarowi po pojmaniu wkraść się w szeregi aparatu urzędniczego i zrobić w nim coś na kształt kariery, by na końcu dokonać akt dywersji, pomagając najciężej pracującym.

Sygnalistka

Książka Smith napawała mnie smutkiem i niepokojem. Powieść nosi w sobie podobieństwo nie tylko do wspomnianej wcześniej Drogi czy może – odlegle – do Władcy much Goldinga, ale także jasne odwołania do Nowego wspaniałego świata Aldousa Huxleya (choćby coraz bardziej zdekompletowane tytuły rozdziałów). Dzieci oddzielone od rodziców to również ważny wątek w książce Archiwum zagubionych dzieci Valerii Luiselli, która jest jednym z autorów mott na wstępie. Smith pokazuje społeczeństwo rozwarstwione, podsłuchiwane i monitorowane przez systemy kamer i mikrofonów na każdym kroku. Matka dzieci była sygnalistką, która odkryła, że w fabryce oprysków na chwasty środek reklamowany jako najłagodniejszy jest szalenie niebezpieczny, może niszczyć środowisko i powodować deformacje płodów kobiet w ciąży. Została za to wyrzucona z pracy i zaklasyfikowana jako tymczasowa, skazana na najcięższe, niewolnicze prace, najniżej w drabinie społecznej. Jej dzieci są traktowane w ten sam sposób. Poznają aktywistów z opozycji, w tym Unę, dokonują małych aktów dywersji, ale wkrótce zostają rozdzielone i Briar nie wie, co się stało z jego siostrą.

Warstwa językowa

Piękne jest to, że sięgając po nowe książki nie wiemy, czego się spodziewać. Ja kompletnie nie spodziewałam się antyutopii i tak rozbudowanej sieci nawiązań do innych książek. Samo słowo Gliff jest wieloznaczne, i Smith przez niemal dwie strony wymienia jego możliwe znaczenia, a jest ich niemal pięćdziesiąt. To z kolei kieruje uwagę czytelnika na warstwę językową w ogóle. Dzieci często dopytują matki o znaczenie niektórych słów, ale też zwracają uwagę na ich wieloznaczność czy zmienność. To daje ciekawe poczucie kontrastu pomiędzy żywym, eksplorowanym, niezastałym językiem dzieci, a silnie unormowanym i zdefiniowanym językiem systemu. Językiem, który staje się formą opresji.

Pozycja ważna, choć nieobowiązkowa

Uważam, że Smith udało się dodać ciekawą i ważną cegiełkę do tradycji antyutopii, ale też dobrze oddać niepokój związany z obecną sytuacją geopolityczną na świecie. Podobnie jak McCarthy pokazuje nowy wspaniały świat z perspektywy najsłabszych, czyli dzieci, ich braku zrozumienia systemu i zagubienia w obcym świecie dorosłych i ich sztywnych reguł. Chociaż książka poruszyła mnie mniej niż inne powieści z tego gatunku, to z pewnością ważny głos w dyskusji o totalitaryzmach i ich potencjale do krzywdzenia jednostek. Ważny, ale nieobowiązkowy.

Moja ocena: 7/10.

Ali Smith, Gliff
Wydawnictwo WAB, Warszawa 2026
Tłumaczenie: Agnieszka Wilga
Liczba stron: 272
ISBN: 978-83-8449-029-7

*******************************************************************************

Another piece in the history of dystopia

I really enjoy Ali Smith's work – I've read all four seasons, as well as How to Be Both and Hotel World. So when I saw that the new novel Gliff was out, I picked it up with great interest and got something I didn't expect at all.

Brave new world

Gliff is a dystopia. It's a bit like McCarthy's The Road in that at the beginning, the characters are mother's new partner Leif and the woman’s two children. After a brief visit with the mother, who works in a hotel for wealthy upper-class people, and is not allowed to leave or see her children, it turns out that upon returning home, they discover it has been marked for demolition and there's really nothing to return to. So Leif takes the children to their camper and they spend the night in the parking lot of a supermarket. But in the morning, their car is surrounded with a red line, and to make matters worse, it won't start. They can't get away quickly, and a tow truck takes their mobile home away. Leif secures a vacant lot for the children and sets off to find their mother, leaving the older brother, Briar, and his younger sister, Rose, alone. The siblings quickly discover that horses graze on the plot next door, and the girl is absolutely fascinated by them, feeding them grass and starting to sneak onto the plot to be near them. This is how he meets the owner's son, Colon, and the reader learns about the methods of surveillance and monitoring citizens in this brave new world. The boy, whose siblings rename him Colin, is wearing an educator, which records conversations and is also part of Designated Data Collecting, which is tasked with finding unregistered individuals and reporting them for arrest and placement in the appropriate forced labor group. Unfortunately, this fate awaits Briar, so the boy has the opportunity to meet people mutilated by slave labor on conveyor belts or corrosive lithium batteries. Many of the people working on such lines are missing limbs or have wounds that don't heal.

Diversive action

In this way, Smith constructs a picture of a totalitarian society where people have limited access to knowledge (libraries are mostly closed, there is no free access to books, and browser search history is carefully monitored). The mother tries to teach her children as much as possible, including sensitivity to the natural world, but also a critical approach to surroundings, curiosity, and a thirst for knowledge. Perhaps this is how the children are able to convince the naive Colin to their ideas (saving the grey horse from slaughter, releasing other animals), and Briar, after being captured, to insinuate himself into the bureaucracy and build something of a career within it, only to finally commit an act of subversion by helping the hardest workers.

The Whistleblower

Smith's book filled me with sadness and anxiety. The novel bears similarities not only to the aforementioned The Road or perhaps – distantly – to Golding's Lord of the Flies, but also clear references to Aldous Huxley's Brave New World (even down to the increasingly fragmented chapter titles). Children separated from their parents also feature prominently in Valeria Luiselli's Lost Children Archive, an author quoted in the epigraphs at the beginning. Smith depicts a stratified society, eavesdropped on and monitored by cameras and microphones at every turn. The children's mother was a whistleblower who discovered that a weedkiller advertised as the mildest was incredibly dangerous, potentially damaging the environment and causing fetal deformities during pregnancy. For this, she was fired and classified as a temporary worker, condemned to the harshest, most menial labor, at the bottom of the social ladder. Her children are treated the same way. They meet opposition activists, including Una, and engage in small acts of sabotage, but are soon separated, leaving Briar unaware of the fate of his sister.

Linguistic layer

The beauty is that when we pick up new books, we don't know what to expect. The dystopia was the last thing I expected with such an extensive network of references to other books. The word "Gliff" itself is ambiguous, and Smith spends almost two pages listing its possible meanings, summing up to nearly fifty. This, in turn, draws the reader's attention to the language in general. Children often ask their mothers about the meaning of certain words, but also point out their ambiguity and variability. This creates an interesting sense of contrast between the lively, explored, and unstable language of children and the strongly regulated and defined language of the system. Language that becomes a form of oppression.

Important but not obligatory reading

I believe Smith has managed to add an interesting and important element to the dystopian tradition, but also effectively conveys the anxiety surrounding the current geopolitical situation in the world. Like McCarthy, she shows the brave new world from the perspective of the weakest, the children, their lack of understanding of the system and their loss in the alien world of adults and their rigid rules. Although this book moved me less than other novels in this genre, it is certainly an important voice in the discussion about totalitarianism and its potential to harm individuals. Important, but somehow not deeply moving.

My rating: 7/10.

Author: Ali Smith
Title: Gliff
Publishing House: WAB, Warsaw 2026
Translation: Agnieszka Wilga
Number of pages: 272
ISBN: 978-83-8449-029-7

Kazuo Ishiguro, Nie opuszczaj mnie (Nevel Let Me Go)

Nobliści też piszą science-fiction

Kiedy sięga się po tą książkę bez żadnej wiedzy i przygotowania, trochę przypadkowo, tak jak ja to zrobiłam, wybierając ją jako audiobooka na Spottify, czytelnik może być naprawdę coraz bardziej zaskoczony. Historia jest tak nieoczekiwana, że łapałam się na przewijaniu fragmentów, żeby upewnić się, że na pewno wszystko dobrze zrozumiałam.

Powieść doceniona przez krytyków

Opublikowana w 2005 roku powieść Nie opuszczaj mnie to szóste dzieło w dorobku Autora. Ishiguro publikuje swoje utwory ze znacznymi przerwami w czasie, mniej więcej co pięć lat, dając sobie dostatecznie dużo czasu na staranne wycyzelowanie swoich książek. Zarówno publiczność, jak i krytycy doceniają taką postawę, ponieważ pozycja była na krótkiej liście do Nagrody Bookera za 2005 rok, nominowana do Nagrody Arthura C. Clarke’a w 2006 roku oraz do Nagrody National Book Critics Circle za 2005 rok. Magazyn „TIME” umieścił ją na wśród stu najlepszych powieści opublikowanych od 1923 roku, a „The Guardian” na wysokim, czwartym miejscu wśród stu najlepszych powieści opublikowanych od 2000 roku. Ja nadal wolę Okruchy dnia i w moim personalnym rankingu postawiłabym je wyżej, ale obie książki mają w sobie taki stłumiony, subtelny krzyk.

Jakie sekrety kryje dzieciństwo

Nie opuszczaj mnie opowiada historię Kathy, która jest obecnie opiekunką dawców organów. Ponad trzydziestoletnia kobieta wspomina swoje dzieciństwo w internacie w Hailsham, swoje relacje z przyjaciółmi i nauczycielami. Jej najbliższą przyjaciółką była Ruth, a przyjacielem Tommy, który znosił wiele szykan od innych dzieci ze względu na swój wybuchowy charakter. Z czasem okazuje się, że brak rodziców i tajemniczość opiekunów to nie przypadek. Dzieci to klony, hodowane na dawców organów, a ośrodek w Hailsham to progresywna placówka, która ma pokazać społeczeństwu, że „wersje zastępcze” też mają uczucia i potrafią je wyrażać choćby przez sztukę (dlatego Madame, która regularnie wizytuje szkołę, zabiera najlepsze prace podopiecznych do mitycznej galerii). Z czasem dzieci dowiadują się coraz więcej o czekającym je losie, również dzięki niepogodzonym z nim nauczycielom, jak to było w przypadku pani Lucy. Czytelnik dowiaduje się, że klony są bezpłodne, a po ukończeniu edukacji mogą albo zostać opiekunami dawców, albo od razu dawcami. Najczęściej po maksymalnie czterech donacjach umierają, więc ich życie nie jest długie.

Najważniejsze tematy

Ishiguro porusza temat przyjaźni, ciągnącej się od dziecka po dorosłość, i jej różnym wymiarom. Oczywiście, jest to przefiltrowane przez motyw pamięci – narratorem powieści jest Kathy, która po szkole zdecydowała się na rolę opiekunki dawców, i dla której niedługo przyjdzie czas na spełnienie swojego losu. Dziewczyna zastanawia się więc, jak za czasów Hailsham dzieci rozumiały, co się wokół nich dzieje, jak postrzegały świat zewnętrzny (jako zagrożenie, dlatego nie wolno im było opuszczać ośrodka), ile tak naprawdę potrafiły pojąć. Drugim ważnym tematem jest dla mnie nadzieja połączona z miłością – legenda głosi, że jeśli jakaś para klonów pokocha się dostatecznie mocno, może dostać odroczenie zostania dawcą i kilka lat wspólnego szczęścia. Kiedy jednak Kathy i Tommy idą do panien Emily i Lucy, które opiekowały się szkołą, okazuje się, że takie odroczenie nie istnieje i raczej nigdy nie istniało. Szczęście nie jest dla klonów.

Gdy czytelnik wie więcej niż narrator

Ten stłumiony krzyk, o którym pisałam na początku, powstaje bardziej w czytelniku, niż narratorze. Poznając Kathy jako dziecko, z targającymi nią emocjami i klasycznymi dla tego okresu przygodami (ekscytujące pchle targi, kiedy dzieci mogły sobie zakupić jakiś używany przedmiot, rywalizacja o względy nauczycieli, tajemne zgrupowania i teorie spiskowe, młodzieńcze zauroczenia i miłostki), patrzymy na nią jako dziecko i dopiero z czasem zaczynamy rozumieć, że Kathy nie jest w pełni człowiekiem. Ale  drugiej strony – no jak to nie jest? Przecież odczuwa i myśli zupełnie jak my. Stąd też budzi się niezgoda na taki los trójki przyjaciół, na traktowanie ich jako magazyn części zamiennych, bez prawa do życia i szczęścia. Jednak ta niezgoda jest tylko w czytelniku – zarówno narratorka, jak i jej przyjaciele nie buntują się przeciwko swojemu losowi. Odkąd został im on objawiony, przyjmują go i wypełniają bez słowa narzekania. Tymczasem upadek nadziei na wspólne życie dla Kathy i Tommiego czy też przedwczesna śmierć Ruth bezgłośnie łamią czytelnikowi serce.

Ważny głos we współczesnej dyskusji o etyce

Nie opuszczaj mnie to na pewno ważny głos etyczny w dyskusji o klonowaniu i jego moralnym wymiarze. Ishiguro najpierw pozwala nam poznać gromadę dzieciaków i przywiązać się do nich, a potem pokazuje nam całą prawdę, pytając – czy on naprawdę aż tak się od nas różnią? Pewnie dlatego ośrodek w Hailsham został zamknięty – dawał złudzenie, że istnieje jakaś inna wersja przyszłości, że nadzieja jest możliwa. Powieść Ishiguro można nazwać antyutopią i pokazać świat, w którym nie chcemy żyć. To ważna, mądra i bardzo przebiegła książka. Chociaż moja recenzja to uniemożliwia, polecam czytać tak jak ja czytałam – w pełnej nieświadomości. Wtedy uderza najmocniej.

Moja ocena: 7/10.

Kazuo Ishiguro, Nie opuszczaj mnie
Wydawnictwo: Faber & Faber, Londyn 2005
Liczba stron: 282
ISBN: 978-0-571-22413-X

*********************************************************************************

Nobel Prize Winners Also Write Science Fiction

When you pick up this book without any prior knowledge or preparation, somewhat at random, as I did when I selected it as an audiobook on Spotify, the reader can be truly surprised. The story is so unexpected that I found myself rewinding passages to make sure I understood everything correctly.

A Critically Acclaimed Novel

Published in 2005, Never Let Me Go is the author's sixth work. Ishiguro publishes his works at significant intervals, roughly every five years, giving himself ample time to carefully refine his books. Both audiences and critics appreciate this approach, as it was shortlisted for the 2005 Booker Prize, shortlisted for the 2006 Arthur C. Clarke Award, and shortlisted for the 2005 National Book Critics Circle Award. TIME magazine ranked it among the 100 best novels published since 1923, and The Guardian placed it at a high fourth place among the 100 best novels published since 2000. I still prefer The Remains of the Day and would put it higher in my personal ranking, but both books have a subdued, subtle cry in them.

What Secrets Does Childhood Hold?

Never Let Me Go tells the story of Kathy, who is now a carer for organ donors. The thirty-something woman recalls her childhood at boarding school in Hailsham, her relationships with friends and teachers. Her closest friend was Ruth, and her best friend was Tommy, who endured much bullying from other children due to his explosive temper. Over time, it becomes clear that the absence of parents and the secrecy of their guardians are no coincidence. The children are clones, bred to be organ donors, and the Hailsham center is a progressive institution intended to show society that "surrogate versions" also have feelings and can express them, even through art (which is why Madame, who regularly visits the school, takes the best works of the pupils to a mythical gallery). Over time, the children learn more and more about the fate awaiting them, partly thanks to teachers who are at odds with it, as was the case with Miss Lucy. The reader learns that the clones are sterile, and after completing their education, they can either become guardians of the donors or donors themselves. Most often, they die after a maximum of four donations, so their lifespan is short.

Key Themes

Ishiguro explores the theme of friendship, stretching from childhood to adulthood, and its various dimensions. Of course, this is filtered through the motif of memory – the novel's narrator is Kathy, who, after school, decided to become a donor carer and for whom the time will soon come to fulfill her destiny. She wonders how, during the Hailsham era, the children understood what was happening around them, how they perceived the outside world (as a threat, hence they were forbidden to leave the facility), and how much they were truly capable to comprehend. Another important theme for me is hope combined with love – legend has it that if a pair of clones fall in love deeply enough, they can receive a deferral from becoming donors and a few years of shared happiness. However, when Kathy and Tommy go to Miss Emily and Miss Lucy, who looked after the school, it turns out that such a deferral does not exist and likely never had. Happiness is not for the clones.

When the Reader Knows More Than the Narrator

The muffled cry I mentioned at the beginning arises more from the reader than the narrator. Getting to know Kathy as a child, with her emotions and the classic adventures of the period (exciting flea markets where children could buy used items, competition for teachers' favors, secret gatherings and conspiracy theories, youthful infatuations and romances), we see her as a child, and only with time do we begin to understand that Kathy is not fully human. But on the other hand – how could she not be? After all, she feels and thinks just like us. Hence, there is a resentment towards the fate of the three friends, towards being treated as a warehouse of spare parts, without the right to live and be happy. However, this resentment resides only in the reader – neither the narrator nor her friends rebel against their fate. Since it was revealed to them, they accept it and live it without a word of complaint. Meanwhile, the collapse of Kathy and Tommy's hope for a life together and Ruth's premature death silently break the reader's heart.

An Important Voice in the Contemporary Ethical Debate

Never Let Me Go is certainly an important ethical voice in the debate about cloning and its moral dimensions. Ishiguro first allows us to meet a group of children and become attached to them, and then shows us the whole truth, asking – are they really so different from us? That's probably why the Hailsham center was closed – it gave the illusion that some other version of the future exists, that hope is possible. Ishiguro's novel can be called a dystopia and show a world we don't want to live in. This is an important, wise, and very cunning book. Although my review prevents it, I recommend reading it as I did – in complete oblivion. That's when it hits the hardest. 

My rating: 7/10.

Author: Kazuo Ishiguro
Title: Never Let Me Go
Publishing House: Faber & Faber, London 2005
Number of pages: 282
ISBN: 978-0-571-22413-X