Juan Cárdenas, Diabeł z prowincji. Bajka w miniaturach (El diablo de las provincias)

Proza zagęszczona

Niewielkich rozmiarów powieść Juana Cálderasa Diabeł z prowincji wydana w 2024 roku przez wydawnictwo ArtRage to literatura na około 2 godziny. Po jej przeczytaniu ma się wrażenie, że przeczytało się wywar z powieści, zagęszczoną esencję, destylat. Inne pytanie, czy się takim daniem czytelnik nasyci.

Słowo o Autorze

Juan Cárdenas to urodzony w 1978 roku pisarz kolumbijski, również tłumacz literatury, na czerwiec 2026 autor siedmiu powieści, w tym omawianego Diabła z prowincji. Książka była na długiej liście do 2023 National Book Award w Stanach Zjednoczonych, oczywiście w tłumaczeniu. Ja natknęłam się na tą publikację na wyprzedaży bibliotecznej i czym prędzej po nią sięgnęłam, bo do tej pory nie zawiodłam się na publikacjach wydawnictwa ArtRage.

Fabuła na pograniczu wielu gatunków

Książka oscyluje na granicy kilku gatunków. Głównym wydaje się być zagadka kryminalna. Bezimienny bohater, biolog, powraca z emigracji na rodzinną prowincję, gdzie dostaje pracę jako nauczyciel biologii w lokalnej szkole dla dziewcząt. Jego zagraniczne tytuły naukowe nie mają w kraju wielkiej wartości, więc ta praca, na zastępstwo, jest w tym momencie najlepszą opcją. Mężczyzna zauważa, że kilkoro jego uczennic jest w ciąży, w końcu też asystuje przy porodzie, bo dziewczyny nie udało się dowieźć na czas do szpitala. Dziecko rodzi się całkowicie owłosione, co zastanawia nauczyciela. Przestraszony, porzuca pracę, a dyrektor placówki, z którą miał się spotkać, nigdy na to spotkanie nie dociera. Drugim zagadkowym wątkiem jest śmierć jego brata, który został w tajemniczych okolicznościach zamordowany 10 lat wcześniej, a matka woli wyciszyć śledztwo, kiedy okazuje się, że jej młodszy syn był homoseksualistą. Wreszcie, sam biolog dostaje ofertę pracy od lokalnego mafiosa – ma wykorzystywać swoją wiedzę o feromonach, by ograniczyć plagę szkodników, które niszczą mu plantację palmy kokosowej, monokulturę, która niszczy rodzime lasy i rabunkowo podchodzi do zasobów naturalnych. Gdy bohater zbyt długo się zastanawia, zostaje porwany i otrzymuje ofertę nie do odrzucenia. Całkiem sporo jak na 120 stron, nieprawdaż?

Unde malum?

Kimże jest więc tytułowy diabeł z prowincji? Czy to nieetyczny plantator-mafioso, który niszczy środowisko naturalne dla zysków? Czy szerzej zło systemowe, które pozwala na krzywdzenie dzieci, niszczenie lokalnej społeczności? Czy też sam główny bohater, który zgadza się na wątpliwą moralnie, ale dobrze opłacaną pracę i zostaje w cały układ wciągnięty? Cárdenas zostawia interpretację dla nas. Bo diabeł pojawia się w książce bardzo szybko, już pod koniec pierwszego rozdziału ([…] ten krajobraz jest kłamliwy jak sam diabeł” s. 11), i zaraz potem w trzecim ([…] Bóg jest w śmierci, a nie w życiu, bo śmierć to wieczny odpoczynek, nieustające światło prostoty. Za to życie, to, co nazywają naturą, jest dziełem diabła, który sprzymierza się z drapieżnikami, z wężami, ze skorpionem. Diabeł wije gniazdo w oku ptaka, w pstrokatej skorupce jajka, w szponach bestii, w kępce piór, w wirze rzeki” (s. 18)). I z tym Was zostawiam.

Moja ocena: 6/10.

Juan Cárdenas, Diabeł z prowincji. Bajka w miniaturach
Wydawnictwo ArtRage, Warszawa 2024
Tłumaczenie: Katarzyna Okrasko
Liczba stron: 120
ISBN: 978-83-68191-36-3

*******************************************************************************

Condensed Prose

Juan Cárdenas's compact novel, The Devil of the Provinces, published in 2024 by ArtRage, is a work of literature that entertains the reader for about two hours. After reading it, one feels like they've read a novel's concoction, a concentrated essence, a distillate. Whether the reader will be satisfied with such a dish is another question.

A Word About the Author

Juan Cárdenas is a Colombian writer born in 1978, also a literary translator, and as of June 2026, the author of seven novels, including the aforementioned The Devil of the Provinces. The book was longlisted for the 2023 National Book Award in the United States, in translation, of course. I came across this publication at a library sale and immediately grabbed it, as I have never been disappointed with ArtRage's publications.

A Plot on the Border of Multiple Genres

The book straddles several genres. The main theme seems to be the crime mystery. The unnamed protagonist, a biologist, returns from exile to his hometown and lands a job as a biology teacher at a local girls' school. His foreign degrees carry little value in the country, so this temporary position seems the best option at the moment. He notices that several of his students are pregnant and ends up assisting with the delivery because the girl couldn't be brought to the hospital in time. The baby is born completely covered with hair, which puzzles the teacher. Terrified, he quits his job, and the director of the school he was supposed to meet never shows up. The second puzzling thread is the death of his brother, who was mysteriously murdered 10 years earlier, and his mother prefers to hush up the investigation when it turns out her younger son was homosexual. Finally, the biologist himself receives a job offer from a local mafioso – he's to use his knowledge of pheromones to curb the plague of pests that are destroying his coconut palm plantation, a monoculture that's destroying native forests and exploiting natural resources. When the protagonist hesitates too long, he's kidnapped and presented with an offer he can't refuse. Quite a lot for 120 pages, right?

Unde malum?

So who is the titular devil from the countryside? Is it an unethical mafioso planter who destroys the natural environment for profit? Or a broader systemic evil that allows for the abuse of children and the destruction of the local community? Or is it the protagonist himself, who agrees to a morally questionable but well-paid job and gets drawn into the whole arrangement? Cárdenas leaves the interpretation up to us. Because the devil appears in the book very quickly, at the end of the first chapter ("[...] this landscape is as deceitful as the devil himself" p. 11), and immediately afterward in the third ("[...] God is in death, not in life, because death is eternal rest, the perpetual light of simplicity. But life, what they call nature, is the work of the devil, who allies himself with predators, with snakes, with the scorpion. The devil builds his nest in a bird's eye, in a motley eggshell, in a beast's claw, in a tuft of feathers, in the eddy of a river" (p. 18)). And with that, I leave you, dear reders.

My rating: 6/10.

Author: Juan Cárdenas, Diabeł z prowincji. Bajka w miniaturach
Title: The Devil of the Provinces. A Fairy Tale in Miniatures
Publishing House: ArtRage, Warsaw 2024
Translation: Katarzyna Okrasko
Pages: 120
ISBN: 978-83-68191-36-3

Zyta Rudzka, Tylko durnie żyją do końca

Tylko durnie czytają do końca?

Jak ja się umęczyłam nad tą książką! Chociaż Ten się śmieje kto ma zęby podobało mi się bardzo, może dlatego, że słyszałam fragment podczas Europejskiej Nocy Literatury 2023 w znakomitym wykonaniu Poli Błasik, i tak też słyszałam książkę w głowie, kiedy ją czytałam. Tylko durnie żyją do końca zabrała mi tydzień, i mimo zachwytu po kilku pierwszych zdaniach ślimaczyła mi się potem okrutnie.

Kontrowersyjna bohaterka

Bohaterka i narratorka, Lida, jest nauczycielką wychowania fizycznego w szkole na wsi. Ma tam też dom, w którym żyje z dwoma mężczyznami, Rochem i Ziutem, kilka psów i świniaka Elvisa. Co jakiś czas odwiedza ją ojciec, uznany adwokat i prawnik, ewidentnie rozczarowany, że córka wybrała proste życie na wsi niż karierę w mieście. Natomiast Lida wydaje się z tego stanu zadowolona – zdanie otwierające powieść mówi samo za siebie: „Mam dobre życie, szczodre jak świński cyc” (s. 7). Jest piękna, zadbana, atrakcyjna, w młodości uprawiała gimnastykę artystyczną, ale zbyt duży biust uniemożliwił jej zrobienie kariery w tej dyscyplinie. Dalej namiętnie pływa, w lokalnej rzece, i uczy pływania tych, którzy tego pragną. Produkuje swój własny bimber z zasadzonego sadu pigwowego (i się w tym wymiarze wraz ze swoimi partnerami nie oszczędza). Także obraz Lidy mam w głowie trochę nieciekawy.

Łatwiejszy wybór

Sama Autorka mówi na tylnej obwolucie: „W hedonizmie mojej bohaterki rozpoznaje mądrość i odwagę nie na pokaz”. Tylko ja nie mam poczucia, że Lida jest odważna, mam natomiast wrażenie, że bardziej ucieka od „dorosłego” życia, konfrontacji z nim, wybierając egzystencję, która nie wymaga wysiłku. Która dzieje się gdzieś na boku, w nędznych warunkach (z opisów rozumiem, że dom jest zaniedbany, a materace śmierdzą wilgocią), nawet partnera nie trzeba wybierać. Może to wolność, ale nieszczególnie widzę wartość w takim życiu. Lidę wyrywają z marazmu tylko wydarzenia dramatyczne – samobójstwa uczennic, za które wini księdza z parafii. Dla niej mężczyzna jest zbyt surowy i nie daje rozgrzeszenia błądzącym, w konfesjonale osądza ich, zamiast wybaczać. Dlatego Lida daje mu nauczkę i podtapia go w rzece, w której lubi pływać.

Za dużo uproszczeń

Dla mnie sytuacja z księdzem i antyklerykalizm tej książki, taki prosty i naturalny, to chyba było za dużo. Dlaczego właśnie ksiądz, dlaczego brak rozgrzeszenia przy spowiedzi miałyby popychać ludzi do samobójstwa. Dla mnie było to niewiarygodne i irytujące zagranie fabularne. Mimo więc charakterystycznego, skrzącego się języka, krótkich zdań jak seria z karabinu maszynowego, charakterystycznego dla Rudzkiej niechodzenia na kompromisy językowe, ta książka mi nie podeszła. Miałam wrażenie, że czytam o patologii, o alkoholikach mieszkających w melinie, z wrażliwością na świat i naturę marnujących swoje życie. Nie dla mnie.

Moja ocena: 5/10.

Zyta Rudzka, Tylko durnie żyją do końca
Wydawnictwo WAB, Warszawa 2025
Liczba stron: 208
ISBN: 978-83-8425-298-7

*********************************************************************************

Only Fools Read to the End?

How I tormented myself with this book! Although I really enjoyed He Who Has Teeth, Laughs, perhaps because I heard an excerpt during the 2023 European Literature Night, performed brilliantly by Pola Błasik, and that's how I heard the book in my head as I read it. Only Fools Live to the End took me a week to finish, and despite being captivated by the first few sentences, it dragged on terribly.

A Controversial Heroine

The protagonist and narrator, Lida, is a physical education teacher at a rural school. She also has a house there, where she lives with two men, Roch and Ziut, several dogs, and a pig named Elvis. Her father, a renowned lawyer, visits her from time to time, clearly disappointed that his daughter chose a simple life in the countryside over a career in the city. Lida, on the other hand, seems content with this state of affairs – the opening sentence of the novel speaks for itself: "I have a good life, as generous as a pig's breast" (p. 7). She is beautiful, attractive and takes good care of herself. In her youth, she practiced rhythmic gymnastics, but her excessively large breasts prevented her from pursuing a career in the discipline. She still swims passionately in the local river and teaches swimming to those who desire it. She produces her own moonshine from a planted quince orchard (and she and her partners don't skimp on this aspect). So the image of Lida in my mind is a bit pathological.

Easier Choice

The author herself says on the back cover: "In my heroine's hedonism, I recognize wisdom and courage not for show." Only I don't feel that Lida is brave; instead, I have the impression that she's more escaping "adult" life and its confrontation, choosing an existence that requires no effort. Which takes place somewhere off-limits, in miserable conditions (from the descriptions, I understand the house is neglected and the mattresses reek of damp), without even having to choose a partner. Perhaps it's freedom, but I don't particularly see the value in such a life. Lida is only roused from her stagnation by dramatic events – the suicides of schoolgirls, for which she blames the parish priest. She finds the man too harsh as he doesn't grant absolution to those who err, judging them in the confessional instead of blessing them with forgiveness. So Lida teaches him a lesson by keeing him underwater in the river where he likes to swim, until he starts to choke.

Oversimplification

For me, the situation with the priest and the anti-clericalism of the book, so simple and natural, were perhaps too much. Why should a priest or the lack of absolution in confession push people to suicide as the sole reason? For me, it was an unbelievable and irritating plot device. So despite the distinctive, sparkling language, the short sentences like machine-gun bursts, and Rudzka's characteristic refusal to compromise on language, this book didn't appeal to me. I felt like I was reading about pathology, about alcoholics living in a den, wasting their lives with sensitivity to the world and nature. Not for me.

My rating: 5/10.

Author: Zyta Rudzka
Title: Only Fools Live to the End (book not translated to English as of June 2026)
Publishing House: WAB, Warsaw 2025
Number of pages: 208
ISBN: 978-83-8425-298-7

Ali Smith, Gliff

Cegiełka w historii antyutopii

Bardzo lubię twórczość Ali Smith – czytałam zarówno wszystkie cztery pory roku, jak i How to be both czy Hotel świat. Dlatego kiedy zobaczyłam, że wyszła nowa powieść Gliff, sięgnęłam po nią z wielkim zaciekawieniem i dostałam coś, czego się w ogóle nie spodziewałam.

Nowy, wspaniały świat

Gliff bowiem to antyutopia. Trochę przypomina w tym aspekcie Drogę McCarthy’ego, bo na początku bohaterami są nowy partner matki Leif i dwójka jej dzieci. Okazuje się, że po krótkim widzeniu z matką, która pracuje w hotelu dla zamożnych ludzi z lepszej klasy, bez możliwości wychodzenia i widywania dzieci, przy powrocie do domu okazuje się, że został on przeznaczony do rozbiórki i tak naprawdę nie ma do czego wracać. Leif bierze więc dzieci do kampera i nocują na parkingu pod marketem, ale rano ich samochód jest otoczony czerwoną farba, i na domiar złego nie odpala, więc nie udaje im się szybko odjechać i laweta zabiera ich miejsce schronienia. Leif załatwia więc pustostan dla dzieci i rusza na poszukiwanie matki, a starszy brat Briar i młodsza siostra Rose zostają sami. Rodzeństwo szybko odkrywa, że na parceli obok pasą się konie, i dziewczynka jest nimi absolutnie zafascynowana, karmi je trawą i zaczyna przekradać się na działkę, by być blisko nich. Tak poznaje syna właściciela zwierząt, Colona, a czytelnik poznaje sposoby inwigilacji i nadzoru nad obywatelami w nowym wspaniałym świecie. Chłopiec, któremu rodzeństwo zmienia imię na Colin, ma na ręku edukator, który nagrywa rozmowy, jest Oficjalnym Poborcą Danych, pomaga wyszukiwać osoby niezarejestrowane w systemie i zgłaszać je do aresztowania i umieszczenia w odpowiedniej grupie pracowników przymusowych. Niestety taki los czeka właśnie Briara, więc chłopiec ma okazję poznać osoby okaleczone poprzez niewolniczą pracę przy taśmociągach czy żrących bateriach litowych. Wiele osób pracujących na takich liniach nie ma kończyn albo ma niegojące się rany.

Akcja dywersyjna

W ten sposób Smith buduje obraz społeczeństwa totalitarnego, gdzie ludzie mają ograniczony dostęp do wiedzy (biblioteki są w większości pozamykane, nie ma swobodnego dostępu do książek, a historia wyszukiwania w przeglądarce jest starannie monitorowana). Matka stara się jak najwięcej nauczyć swoje dzieci, również wrażliwości na świat natury, ale także krytycznego podejścia do świata, ciekawości i głodu wiedzy. Może dzięki temu dzieci są w stanie przekonać naiwnego Colina do swoich pomysłów (uratowanie szarego konia od rzeźni, wypuszczenie pozostałych na wolność), a Briarowi po pojmaniu wkraść się w szeregi aparatu urzędniczego i zrobić w nim coś na kształt kariery, by na końcu dokonać akt dywersji, pomagając najciężej pracującym.

Sygnalistka

Książka Smith napawała mnie smutkiem i niepokojem. Powieść nosi w sobie podobieństwo nie tylko do wspomnianej wcześniej Drogi czy może – odlegle – do Władcy much Goldinga, ale także jasne odwołania do Nowego wspaniałego świata Aldousa Huxleya (choćby coraz bardziej zdekompletowane tytuły rozdziałów). Dzieci oddzielone od rodziców to również ważny wątek w książce Archiwum zagubionych dzieci Valerii Luiselli, która jest jednym z autorów mott na wstępie. Smith pokazuje społeczeństwo rozwarstwione, podsłuchiwane i monitorowane przez systemy kamer i mikrofonów na każdym kroku. Matka dzieci była sygnalistką, która odkryła, że w fabryce oprysków na chwasty środek reklamowany jako najłagodniejszy jest szalenie niebezpieczny, może niszczyć środowisko i powodować deformacje płodów kobiet w ciąży. Została za to wyrzucona z pracy i zaklasyfikowana jako tymczasowa, skazana na najcięższe, niewolnicze prace, najniżej w drabinie społecznej. Jej dzieci są traktowane w ten sam sposób. Poznają aktywistów z opozycji, w tym Unę, dokonują małych aktów dywersji, ale wkrótce zostają rozdzielone i Briar nie wie, co się stało z jego siostrą.

Warstwa językowa

Piękne jest to, że sięgając po nowe książki nie wiemy, czego się spodziewać. Ja kompletnie nie spodziewałam się antyutopii i tak rozbudowanej sieci nawiązań do innych książek. Samo słowo Gliff jest wieloznaczne, i Smith przez niemal dwie strony wymienia jego możliwe znaczenia, a jest ich niemal pięćdziesiąt. To z kolei kieruje uwagę czytelnika na warstwę językową w ogóle. Dzieci często dopytują matki o znaczenie niektórych słów, ale też zwracają uwagę na ich wieloznaczność czy zmienność. To daje ciekawe poczucie kontrastu pomiędzy żywym, eksplorowanym, niezastałym językiem dzieci, a silnie unormowanym i zdefiniowanym językiem systemu. Językiem, który staje się formą opresji.

Pozycja ważna, choć nieobowiązkowa

Uważam, że Smith udało się dodać ciekawą i ważną cegiełkę do tradycji antyutopii, ale też dobrze oddać niepokój związany z obecną sytuacją geopolityczną na świecie. Podobnie jak McCarthy pokazuje nowy wspaniały świat z perspektywy najsłabszych, czyli dzieci, ich braku zrozumienia systemu i zagubienia w obcym świecie dorosłych i ich sztywnych reguł. Chociaż książka poruszyła mnie mniej niż inne powieści z tego gatunku, to z pewnością ważny głos w dyskusji o totalitaryzmach i ich potencjale do krzywdzenia jednostek. Ważny, ale nieobowiązkowy.

Moja ocena: 7/10.

Ali Smith, Gliff
Wydawnictwo WAB, Warszawa 2026
Tłumaczenie: Agnieszka Wilga
Liczba stron: 272
ISBN: 978-83-8449-029-7

*******************************************************************************

Another piece in the history of dystopia

I really enjoy Ali Smith's work – I've read all four seasons, as well as How to Be Both and Hotel World. So when I saw that the new novel Gliff was out, I picked it up with great interest and got something I didn't expect at all.

Brave new world

Gliff is a dystopia. It's a bit like McCarthy's The Road in that at the beginning, the characters are mother's new partner Leif and the woman’s two children. After a brief visit with the mother, who works in a hotel for wealthy upper-class people, and is not allowed to leave or see her children, it turns out that upon returning home, they discover it has been marked for demolition and there's really nothing to return to. So Leif takes the children to their camper and they spend the night in the parking lot of a supermarket. But in the morning, their car is surrounded with a red line, and to make matters worse, it won't start. They can't get away quickly, and a tow truck takes their mobile home away. Leif secures a vacant lot for the children and sets off to find their mother, leaving the older brother, Briar, and his younger sister, Rose, alone. The siblings quickly discover that horses graze on the plot next door, and the girl is absolutely fascinated by them, feeding them grass and starting to sneak onto the plot to be near them. This is how he meets the owner's son, Colon, and the reader learns about the methods of surveillance and monitoring citizens in this brave new world. The boy, whose siblings rename him Colin, is wearing an educator, which records conversations and is also part of Designated Data Collecting, which is tasked with finding unregistered individuals and reporting them for arrest and placement in the appropriate forced labor group. Unfortunately, this fate awaits Briar, so the boy has the opportunity to meet people mutilated by slave labor on conveyor belts or corrosive lithium batteries. Many of the people working on such lines are missing limbs or have wounds that don't heal.

Diversive action

In this way, Smith constructs a picture of a totalitarian society where people have limited access to knowledge (libraries are mostly closed, there is no free access to books, and browser search history is carefully monitored). The mother tries to teach her children as much as possible, including sensitivity to the natural world, but also a critical approach to surroundings, curiosity, and a thirst for knowledge. Perhaps this is how the children are able to convince the naive Colin to their ideas (saving the grey horse from slaughter, releasing other animals), and Briar, after being captured, to insinuate himself into the bureaucracy and build something of a career within it, only to finally commit an act of subversion by helping the hardest workers.

The Whistleblower

Smith's book filled me with sadness and anxiety. The novel bears similarities not only to the aforementioned The Road or perhaps – distantly – to Golding's Lord of the Flies, but also clear references to Aldous Huxley's Brave New World (even down to the increasingly fragmented chapter titles). Children separated from their parents also feature prominently in Valeria Luiselli's Lost Children Archive, an author quoted in the epigraphs at the beginning. Smith depicts a stratified society, eavesdropped on and monitored by cameras and microphones at every turn. The children's mother was a whistleblower who discovered that a weedkiller advertised as the mildest was incredibly dangerous, potentially damaging the environment and causing fetal deformities during pregnancy. For this, she was fired and classified as a temporary worker, condemned to the harshest, most menial labor, at the bottom of the social ladder. Her children are treated the same way. They meet opposition activists, including Una, and engage in small acts of sabotage, but are soon separated, leaving Briar unaware of the fate of his sister.

Linguistic layer

The beauty is that when we pick up new books, we don't know what to expect. The dystopia was the last thing I expected with such an extensive network of references to other books. The word "Gliff" itself is ambiguous, and Smith spends almost two pages listing its possible meanings, summing up to nearly fifty. This, in turn, draws the reader's attention to the language in general. Children often ask their mothers about the meaning of certain words, but also point out their ambiguity and variability. This creates an interesting sense of contrast between the lively, explored, and unstable language of children and the strongly regulated and defined language of the system. Language that becomes a form of oppression.

Important but not obligatory reading

I believe Smith has managed to add an interesting and important element to the dystopian tradition, but also effectively conveys the anxiety surrounding the current geopolitical situation in the world. Like McCarthy, she shows the brave new world from the perspective of the weakest, the children, their lack of understanding of the system and their loss in the alien world of adults and their rigid rules. Although this book moved me less than other novels in this genre, it is certainly an important voice in the discussion about totalitarianism and its potential to harm individuals. Important, but somehow not deeply moving.

My rating: 7/10.

Author: Ali Smith
Title: Gliff
Publishing House: WAB, Warsaw 2026
Translation: Agnieszka Wilga
Number of pages: 272
ISBN: 978-83-8449-029-7

Camille Kouchner, Familia Grande (La familia grande)

Proszę cię, mamo, nie udawajmy, że nic się nie stało

Ponury, pełen napięcia wieczór przed burzą to znakomita sceneria do przeczytania książki Camille Kouchner Familia Grande. Tytuł nieprzypadkowy, bo rodzina Autorki to ważne osoby publiczne we Francji, pełniące znaczące funkcje zarówno w polityce, jak i w życiu kulturalnym i akademickim kraju. Wraz z deszczem na zewnątrz przychodzi ulga i oczyszczenie, a powieść jest nieodkładalna.

Podziurawiona pamięć

Książka ukazała się na początku stycznia 2021 i wstrząsnęła opinią publiczną we Francji, ponieważ wydarzenia w niej opisane są prawdziwe. Camille Kouchner opisuje historię swojej rodziny. Autorka jest córką Évelyne Pisier, uznanej prawniczki, politolożki i wykładowczyni, i Bernarda Kouchnera, założyciela fundacji Lekarze bez Granic, dla którego praca była ważniejsza niż rodzina. Rodzice matki popełnili kolejno samobójstwa, zresztą później samobójczą śmiercią zmarła również jej ukochana siostra, Marie-France. Évelyne wyszła ponownie za mąż za adwokata, polityka i wykładowcę na Instytucie Nauk Politycznych w Paryżu, Olivera Duhamela. Mężczyzna podjął się opieki nad trójką dzieci Évelyne, najstarszym Colinem oraz bliźniakami Camille i Victorem, zastąpił im agresywnego ojca i załamaną samobójstwami rodziców pijącą matkę. Ojczym wykorzystał jednak pozycję zaufania i bezradności nastolatków, wykorzystując seksualnie Victora, a samą dziewczynkę nakłonił do milczenia. Oboje mieli w chwili tych dramatycznych wydarzeń po czternaście lat. Oboje potrzebowali czasu, żeby zacząć o swojej traumie rozmawiać, a jeszcze więcej czasu, by ujawnić prawdę najbliższym. Książka, nieprzypadkowo, ukazała się dopiero po śmierci ich matki.

Seks to wolność. Na co ty czekasz?

W powieści zaskakuje bardzo wiele elementów, począwszy od bardzo liberalnego wychowania i swobody seksualnej (oboje rodzice z pierwszego małżeństwa się zdradzają, siostry potrafią dzielić się jednym mężczyzną, dzieci są wywożone do nocnych klubów, żeby mogły się dobrze bawić i nie przeszkadzały dorosłym), poprzez brak uwagi i troski wobec dzieci (sześciolatek sam przemieszcza się pomiędzy domami rodziny, matka pije i wyżywa się na dzieciach), po gniewne reakcje najbliższych na traumę bliźniaków. Początkowo najbliższa rodzina im nie wierzy, a matka do końca pozostaje przy swoim drugim mężu. Na pogrzebie matki rodzeństwo traktowane jest jak wyrzutkowie, czarne owce, które sprzedały najbrudniejsze sekrety. Viktor ma przekonanie, że rodzina mu uwierzy, „ale będą to mieli głęboko w dupie”. Szlag. Nie pomylił się,” pisze Kouchner (s.143). Mało tego, matka przenosi winę na swoje dzieci:

Marie-France zmarła w czasie, gdy matka mi mówiła: „[…] Gdybyś zaczęła mówić, mogłabym odejść. Twoje milczenie to twoja odpowiedzialność. Gdybyś zaczęła mówić, to by się wszystko nie wydarzyło”. I dodawała: „Nie było żadnej przemocy. On nigdy nie zmuszał twojego brata. Mój mąż mnie nie skrzywdził. To twój brat mnie zdradził”. (s. 162)

Szokujące. A nie wybrałam najmocniejszego fragmentu. Dodatkowo, mówi to matka, która wychowywała dzieci do wolności, swobody, która była dla nich długo autorytetem. Ale także, po prostu, mamą.

Proza nienachalna

Siła powieści Kouchner tkwi w jej wyważonym języku. Autorka po prostu opisuje wydarzenia, fakty, swoje stany emocjonalne i odczucia, ale nie wartościuje ich, nie ocenia. Pozostawia to nam, czytelnikom. Pozwala zobaczyć, jak działają mechanizmy wzbudzania winy, wstydu, zamiatania spraw pod dywan. Ile czasu – i siły – potrzebuje ofiara molestowania, by o nim powiedzieć i oskarżyć osobę, która miała się o nią troszczyć. Trud dźwigania traumy, obawa przed publiczną oceną, ale też przed reakcjami najbliższych, lęk o bycie dalej akceptowanym, poczucie winy za wymuszone milczenie – to wszystko znajdziemy w tej prozie. Czyli mękę, ale opisaną spokojnie, bez fajerwerków, z wyczuciem, niemal subtelnie. To bardzo dobra, nienachalna proza, od której włosy stają dęba. Czytałam wcześniej o tej książce, ale ponieważ przed sięgnięciem po nią znałam jej tematykę, bałam się ją przeczytać. Po lekturze uważam, że wspomnienia Kouchner są wstrząsające, ale znakomicie napisane. Naprawdę głęboko poruszająca lektura.

Moja ocena: 8/10.

Camille Kouchner, Familia Grande
Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2025
Tłumaczenie: Magdalena Kamińska-Maurugeon
Liczba stron: 184
ISBN: 978-83-8396-133-0

**********************************************************************************

Please, Mom, let's not pretend nothing happened

The gloomy, tense evening before a storm is the perfect setting for reading Camille Kouchner's book, The Familia Grande. The title is not accidental, as the author's family are important public figures in France, holding significant positions in both politics and the country's cultural and academic life. With the rain outside comes relief and catharsis, and the book is irresistible.

A Riddled Memory

The book was published in early January 2021 and shocked public opinion in France because the events it describes are true. Camille Kouchner tells the story of her family. The author is the daughter of Évelyne Pisier, a renowned lawyer, political scientist, and lecturer, and Bernard Kouchner, founder of the Médecins Sans Frontières foundation, for whom work was more important than family. Évelyne's parents committed suicide one after another, and later her beloved sister, Marie-France, also committed suicide. Évelyne remarried to lawyer, politician, and lecturer at the Institute of Political Studies in Paris, Olivier Duhamel. He took over the care of Évelyne's three children, the eldest, Colin, and twins Camille and Victor, replacing their abusive father and their alcoholic mother, devastated by her parents' suicides. However, the stepfather exploited the teenagers' position of trust and helplessness, sexually abusing Victor, and persuaded the girl to remain silent. They were both fourteen years old at the time of these dramatic events. They both needed time to begin talking about their trauma, and even more time to reveal the truth to their loved ones. It's no coincidence that the book was published only after their mother's death.

Sex is freedom. What are you waiting for?

The novel is full of surprising elements, from a very liberal upbringing and sexual freedom (both parents from their first marriage cheat on each other, the sisters can sleep with the same man, the teenagers are taken to nightclubs so they can have fun and not bother the adults), through the lack of attention and care for the children (the six-year-old moves between the family homes on his own, the mother drinks and takes it out on her kids), to the angry reactions of his family to the twins' trauma. Initially, their immediate family doesn't believe them, and the mother remains by her second husband's side until the end. At their mother's funeral, the siblings are treated like outcasts, the black sheep of the family who have shared their dirtiest secrets. Viktor is convinced the family will believe him, "but they won't give a damn." Shit. He was right," writes Kouchner (p. 143). Moreover, the mother shifts the blame onto her children:

“If you had spoken, I could have left. Your silence is your responsibility. If you had spoken, none of all this would have happened. There was no violence. Your brother was never forced. My husband did nothing. It's your brother who deceived me.” (p. 162)

Shocking. And I didn't choose the strongest passage. Moreover, this is coming from a mother who raised her children to be free, a mother that was for a long time an authority for them. And foremost – she was their mother.

Unobtrusive prose

The power of Kouchner's novel lies in its balanced language. The author simply describes events, facts, her emotional states, and feelings, but she doesn't evaluate them or judge them. She leaves that to us, the readers. It allows us to see how the mechanisms of inducing guilt, shame, and sweeping matters under the rug work. How much time—and strength—does a victim of abuse need to speak out and accuse the person who was supposed to care for them? The burden of bearing the trauma, the fear of public judgment, but also the reactions of loved ones, the fear of continued acceptance, the guilt for the enforced silence—all of this is found in Kouchner's prose. It's torment, but described calmly, without fireworks, sensitively, almost subtly. It's a very good, unobtrusive prose that will make your hair stand on end. I'd read about this book before, but because I knew the subject before picking it up, I was afraid to read it. After doing so, I found Kouchner's memoirs to be shocking, yet brilliantly written. A truly deeply moving read.

My rating: 8/10.

Author: Camille Kouchner
Title: The Familia Grande
Publishing House: Czarne, Wołowiec 2025
Translation: Magdalena Kamińska-Maurugeon
Pages: 184
ISBN: 978-83-8396-133-0

Aleksandra Zbroja, Muszę ci coś powiedzieć

Między chcieć a musieć jest ogromna różnica

Powieść Agaty Zbroi Muszę ci coś powiedzieć zobaczyłam, klasycznie, na półce nowości w lokalnej bibliotece. Ponieważ czytałam wcześniej inną książkę Autorki, Mireczek, z ochotą i chęcią sięgnęłam po najnowszą pozycję. Uczucia miałam początkowo mieszane.

Mam HIV

Bohaterka powieści, Joanna Mszałek, pochodzi z niewielkiej miejscowości, rozpoczęła studia, które ciągnie na czwórkach, ale ma też poprawkę, jest przy kości i bardzo chciałaby przeżyć z kimś swój pierwszy raz. Więc go przeżywa, pijana, po weselu, z ojcem swojej koleżanki. Wydaje się, że los uśmiecha się do niej, kiedy na wakacjach poznaje chłopaka od siebie z wioski, Daniela, i para po krótkiej znajomości postanawia wyjechać razem na Tajwan, gdzie Daniel studiował i obecnie ma pracę. Asia podejmuje decyzję, żeby wyjechać z Danielem. Ponieważ chłopak pracuje niemal non stop i związek im się nie układa, dziewczyna znajduje sobie przyjaciół, a dzięki nim dalej pracę jako nauczycielka angielskiego na zastępstwo. Kiedy dostaje propozycję pracy na stałe, dostaje również skierowanie na test na obecność wirusa HIV i okazuje się, że jest on pozytywny. Udaje jej się zafałszować wyniki drugiego testu i w ten sposób unika deportacji z Tajwanu. I tak w zasadzie zaczyna się najważniejsza część książki – życie z HIV.

Mechanizm zakażenia

Wiemy, że bohaterka jest zakażona niemal od pierwszego akapitu i Zbroja cały koncept książki opiera na tym motywie. Mniej więcej do połowy książki wiodła mną ciekawość, jak to się stało, że Asia zaraziła się wirusem, to jednak było to dla mnie trochę za mało. Sens książki dostrzegłam dopiero, kiedy Autorka opisała mechanizm działania choroby (wirus HIV zakaża komórki posiadające receptor CD4 znajdujący się na powierzchni limfocytów pomocniczych Th, ale także powierzchni dendrytów, makrofagów, monocytów, eozynofilów; podczas replikacji wirus powoduje spadek limfocytów CD4+ i upośledza działanie układu odpornościowego; nieleczony może prowadzić do AIDS). Autorka konfrontuje nas ze wszystkimi obawami zdrowych ludzi (jak można się zarazić), ale też uspokaja, co nie zaraża. Pokazuje w przystępny i społeczny sposób mechanizm działania choroby. Normalizuje to pojęcie pokazując, że nosiciele wirusa, dzięki nowoczesnym lekom, mogą żyć jak zwyczajni członkowie społeczeństwa, zakładać rodziny, mieć dzieci.

Życie z chorobą

Autorce udaje się poruszyć jeszcze jeden ważny temat – życie z chorobą w ogóle, na różnych przykładach. Z jednej strony mamy Joasię, która zaraża się budzącym przerażenie wirusem i uczy się żyć po tym, jak „spotkało ją najgorsze”. Ale też pisze o matce Joanny, która choruje na raka piersi, i jej choroba staje się najważniejszym elementem codzienności rodziny. Matka mówi:

-- Wygodnie bywa w chorobie, przytulnie. Mówią ci, co robić i o jakim czasie. Nie musisz myśleć, co za pięć lat osiągniesz, co za dekadę, bo liczy się tylko, że teraz masz badanie krwi, a potem rezonans. Po wyzdrowieniu człowiek nie wie, jak te wszystkie nagle odzyskane lata planować. Bo co to jest rok bez rezonansu? Co to są dwa lata? Strach się przyzwyczaić, że to wszystko może tak trwać i trwać. [...] Ale jak choroba wraca, kiedy zdrowiejesz drugi raz, czujesz, że trzeciej szansy nie będzie. Na wszelki wypadek jedną nogą stoisz w świecie chorych, żeby nie wypaść z obiegu. (s. 308)

Myślę, że mało kto potrafi spojrzeć na chorobę z takiej perspektywy, i właśnie po to się czyta książki – żeby ją dostrzec.

Lektura potrzebna

Podsumowując, mimo początkowego nieprzekonania uważam, że książka jest dobra i ważna, z kilku powodów. Demityzuje nosicieli wirusa HIV, pokazuje ich jako normalnych ludzi, często zakażonych przypadkiem, można powiedzieć – niesprawiedliwie. Po drugie, pokazuje okrutny, krzywdzący, przepełniony lękiem odbiór społeczny, przytacza raniące komentarze, pełne lęku albo agresji spojrzenia, ogrom hejtu. Po trzecie, pokazuje układanie sobie życia z wirusem, budowanie relacji, normalizację „najstraszniejszego”. Myślę, że dla osób chorych to może być leczenie z traumy. A dla osób zdrowych – pokazanie innej perspektywy, nauczenie wrażliwości, ale też zrozumienia natury choroby i na ile jest ona dla nas groźna. Moim zdaniem trzeba, i dziękuję Autorce za jej wielką wrażliwość na przeżycia i cierpienia innych.

Moja ocena: 7/10.

 

Aleksandra Zbroja, Muszę ci coś powiedzieć
Wydawnictwo Agora, Warszawa 2025
Liczba stron: 376
ISBN: 978-83-838-0253-4

**********************************************************************************

There's a Huge Difference Between Wanting and Having to

I saw Agata Zbroja's novel, I Have to Tell You Something, on the book shelf with new publications at the local library, as usual. Having previously read another book by the author, Mireczek, I eagerly and somewhat greedily picked up the latest title. My feelings were initially mixed, but read till the end to see the final judgement.

I Have HIV

The novel's protagonist, Joanna Mszałek, comes from a small town, started college and is getting B grades, but she also has to retake one exam in September. Physically insecure,  chubby, and desperately wants to experience her first time with someone. So she experiences it, drunk, after a wedding, with her friend's father. It seems fate smiles on her when, while on vacation, she meets a boy from her village, Daniel, and after a short acquaintance, the couple decides to go together to Taiwan, where Daniel studied and currently works. Joanna decides to go with Daniel. Because he works almost constantly and their relationship isn't working out, she finds friends, and thanks to them, she continues her job as a substitute English teacher. When she's offered a permanent job, she's also referred for an HIV test, which turns out to be positive. That comes as a complete shock. She manages to falsify the results of the second test, thus avoiding deportation from Taiwan. And that's essentially where the most important part of the book begins – living with HIV.

Mechanism of Infection

We know the protagonist is infected almost from the first paragraph, and Zbroja bases the entire concept of the book on this motif. About halfway through the book, I was curious about how she contracted the virus, but that wasn't enough for me. I only really grasped the book's meaning when the author described the mechanism of the disease (HIV infects cells with the CD4 receptor, found on the surface of helper T lymphocytes, but also on the surfaces of dendrites, macrophages, monocytes, and eosinophils; during replication, the virus causes a decrease in CD4+ lymphocytes and impairs immune function; if left untreated, it can lead to AIDS). The author confronts us with all the fears of healthy people (how one can become infected), but also reassures us about what isn't dangerous or does not pose a threat. She presents the mechanism of the disease in an accessible and socially relevant way. She normalizes this concept by showing that, thanks to modern medications, virus carriers can live like ordinary members of society, start families, and have children.

Living with the disease

The author manages to touch on another important topic – living with the disease in general, through various examples. On the one hand, we have Joasia, who contracts the terrifying virus and learns to live after "the worst has happened to her." But Zbroja also writes about Joanna's mother, who has breast cancer, and her illness becomes the most important element of the family's daily life. The mother says:

-- It's comfortable, cozy, being sick. They tell you what to do and when. You don't have to think about what you'll achieve in five years, what you'll achieve in a decade, because all that matters is that you have a blood test now and then an MRI. After recovery, you don't know how to plan all those suddenly regained years. Because what's a year without an MRI? What's two years? It's scary to get used to the fact that it can all go on and on. [...] But when the disease returns, when you recover for the second time, you feel there won't be a third chance. Just in case, you keep one foot in the world of the sick, so as not to fall out of the loop. P. 308

I think few people can look at the disease from this perspective, and that's precisely why we read books – to have a chance to see it.

A must-read

In summary, despite my initial hesitation, I think the book is good and important for several reasons. It demystifies HIV-positive people, portraying them as normal people, often infected accidentally, one might say – unfairly. Secondly, it shows the cruel, unfair, fear-filled social perception, citing hurtful comments, fearful or aggressive glances, and a huge amount of hate. Thirdly, it shows how to manage life with the virus, building relationships, and normalizing the "most terrible thing." I think that for people with HIV, reading it can become a start of a healing process from trauma. And for healthy people – it's about showing a different perspective, teaching sensitivity, but also understanding the nature of illness and its mechanisms. In my opinion, it is a must-read, and I thank the author for her great attention and sensitivity to the experiences and suffering of others.

My rating: 7/10.

 

Author: Aleksandra Zbroja
Title: I Have to Tell You Something (book not translated to English as of June 2026)
Agora Publishing House, Warsaw 2025
Number of pages: 376
ISBN: 978-83-838-0253-4

Michał Tabaczyński, Kieszonkowa metropolia. W rok dookoła Bydgoszczy

Miasto stracone dla literatury

Uczę się ufać sobie. Kiedy sięgnęłam po „reportaż” Michała Tabaczyńskiego Kieszonkowa metropolia. W rok dookoła Bydgoszczy, ucieszyłam się. Odkąd Filip Springer tak ciekawie opisywał bydgoskie zabytki w Księdze zachwytów, mam w planach wybrać się do tego miasta i na spokojnie je pozwiedzać. W naiwności swojej pomyślałam więc, że może opis „małej ojczyzny”, bo Autor urodził się, wychował i mieszka w mieście wojewódzkim województwa kujawsko-pomorskiego, przyniesie mi wiedzę o tym miejscu i jego historii. Niedoczekanie. Trzeba był odłożyć książkę po 20 stronach, kiedy raziło mnie jej przegadanie i brak konkretów. Stwierdziłam jednak, że może się mylę, może nie mam wyczucia, może powinnam dać szansę. Teraz, kiedy całkowicie na siłę i z prawdziwym poczuciem bezsensu doczytuję ostatnie strony wiem już, że miałam rację – nie warto.

12 miesięcy dokoła Bydgoszczy plus bonusy

Koncept jest taki – 12 miesięcy, każdy poświęcony innemu zagadnieniu związanemu z Bydgoszczą lub okolicami, plus wstęp, epilog, bibliografia, a wcześniej bonusowy rozdział o kolejnym styczniu. Tego autora o bisy nie trzeba prosić, daje je nieproszony. Początkowo miałam nadzieję – Tabaczyński pięknie i ciepło pisze o swojej Babci, mamie swojej mamy, nazywając ją „wcieloną Bydgoszczą” (s. 14). Wstęp Miasto rodzinne zapowiadał książkę piękną, osobistą, może nawet intymną. Obietnicę pokazania swojego miasta, swoich wspomnień, może historii rodziny, umiejscowionej w mieście, na jego ulicach, w jego budynkach. Niestety, już od kolejnego rozdziału było coraz gorzej.

Jest lepsze słowo na barokowy

Styl tej książki jest przeraźliwy. Kiedy powiedziałam Mężowi, że uważam, że Tabaczyński pisze bardzo barokowo, powiedział, że jestem wobec niego bardzo łagodna i powinnam użyć właściwego określenia. Ma rację, bydgoski pisarz jest grafomanem w najgorszym wydaniu. Chcecie próbki? Proszę bardzo:

Nie znaczy to wcale, że owo zmaltretowane oblicze nie miało swoich amatorów, tych archiwistów zniszczenia, koneserów dewastacji, bałwochwalców widowiskowego upadku – zarówno przyjezdnych, jak i miejscowych panegirystów niepowstrzymanej entropii (s. 21).

Drugi przykład, równie ulubiony:

I wtedy wsiadła ona. Żołnierka przebrana dla niepoznaki w cywilne ubranie, które ledwo zasługiwało na miano ubrania. Na co dzień musiała chyba mieszkać w okopach, ale to były przedziwne okopy – takie wywrócone na nice, nawet nie tyle odsłonięte, ile dużo, dużo więcej: wystawione na ostrzał. To była tarcza strzelnicza przebrana dla niepoznaki za okopy. (s. 99-100).

Autor naprawdę bardzo lubi dźwięk swojego głosu. Cała książka utrzymana jest w podobnym stylu, w związku z czym jest naprawdę trudna do zdzierżenia i wywołuje w czytelniku chęć rzucenia nią o ścianę. Dobrze, że mam egzemplarz biblioteczny, bo książek z biblioteki niszczyć nie wolno.

Tematyka bydgoska

Niewiele się z tej książki można dowiedzieć o samej historii miasta, trzeba te informacje wyłuskiwać spośród samozachwyconego słowotoku. Więcej dowiemy się o tym nieco ponad trzystutysięcznym mieście z Wikipedii, niż z książki Tabaczyńskiego. A przecież w zamyśle autora mamy rok na jej poznanie. Największy rozwój miasto przeszło pod zaborem pruskim, w 1851 roku otworzono linię kolejową do Królewca, wybudowano Kanał Bydgoski, będący wtedy cudem techniki, dzięki któremu miasto nabrało jeszcze większego znaczenia w handlu. Projektowali w nim tacy architekci jak Gropius (budynek dyrekcji Kolei przy Dworcowej 63), Carl Meyer (obecna siedziba Polskiego Radia, ale również gazownia, siedziba wodociągów, wieża ciśnień i wiele innych), a samo miasto miało być miastem idealnym o doskonałym planie urbanistycznym. Oprócz tego jeden z największych objętościowo rozdziałów poświęcony jest polskim obozom pracy (Zimne Wody, Lęgnów i Potulice), które działały w Bydgoszczy i okolicach od zakończenia wojny do 1950 roku. Z jednej strony, autor przywraca je pamięci, w moim przypadku – w ogóle wprowadza do świadomości, nie zgadza się z panującymi w nich okrucieństwem i bestialstwem. Z drugiej strony – jestem w stanie zrozumieć skąd ono się wzięło. Tak, każde zamęczenie drugiego człowieka to zbrodnia bez usprawiedliwienia, zwłaszcza, jeśli jest dokonywane na ludności cywilnej (a tutaj tak było, ginęły kobiety, dzieci i osoby starsze). A jednak mam wrażenie, że z dystansu czasu i ciepełka łatwo jest ferować wyroki i mieć poczucie moralnej wyższości. W tym też rozdziale autor pisze:

To bardzo ciekawy dokument – także dlatego, że wbrew ówczesnemu zwyczajowi zapisuje „Niemcy” wielką literą, co było do roku 1947 rzeczą niezwykle rzadką, Polacy bowiem znęcali się nad własną ortografią, mszcząc się na „Niemcach” (tak ich właśnie zapisywali w niemal wszystkich dokumentach oficjalnych). Ktoś, kto z ołówkiem w ręku czytał ten zbiór dokumentów przede mną, najpierw zaznaczał tych „Niemców”, a nawet gdzieś tam na marginesie zakrzyknął: „Niemcy małą literą!”, ale szybko przestał, bo w każdym dokumencie pojawia się ten gwałt na polskiej ortografii po wielokroć. (s. 92)

Gwałt na polskiej ortografii… Może jakby nam nie wyrżnęli całej inteligencji, to byśmy wiedzieli jak korzystać ze słowników.

Tendencyjne tematy

O czym jeszcze warto napisać w przewodniku po Bydgoszczy? Ano o antysemickiej gazecie Szabes-Kurjer wydawanej w latach 20-stych, wiadomo (rozdział Miasto nienawistne. Sierpień), obśmiać astrologów i wróżbitów z dwudziestolecia międzywojennego i czasów wojny z poczuciem miażdżącej przewagi moralnej (zwłaszcza że obaj opisywanie panowie już nie żyją – o ironio nie byli w stanie przewidzieć własnej śmierci, więc też – o ironio – zarzutów odeprzeć nie mogą), pomnik postawiony ofiarom mordu na Polakach to „moszczenie się w cierpiętnictwie” (s. 252), ale już o mordach na Niemcach w polskich obozach przejściowych, antysemityzmie i oburzeniu wywołanym usunięciem poniemieckich cmentarzy pisze autor w nieco innym tonie.

Fatalizm grafomanii

Komentując komunistyczny pomnik upamiętniający ofiary II wojny światowej i dospawanie do jednej postaci krzyża, autor pisze ironicznie „Bydgoszcz rzadko dostarcza aż tak wystrzałowych point do swoich historii” (s. 263). Już stronę dalej jednak to zdanie mści się na Tabaczyńskim. Obśmiewając twórczość bydgoskiego poety i pisarza Juliana Walentego Prejsa, pisze: „Pierwszy polski pisarz Bydgoszczy naznaczył moje miasto (i jego literaturę) fatalizmem grafomanii, z którego trudno się mu (i jej) do dzisiaj otrząsnąć” (s. 265). Samozaoranie level master, dziękuję. Omijać szerokim łukiem.

Moja ocena: 3/10.

Michał Tabaczyński, Kieszonkowa metropolia. W rok dookoła Bydgoszczy
Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2025
Liczba stron: 284
ISBN: 978-83-8396-075-3

*********************************************************************************

A City Lost to Literature

I'm learning to trust myself. When I picked up Michał Tabaczyński's "reportage," Pocket Metropolis: A Year Around Bydgoszcz, I was delighted. Ever since Filip Springer so captivatingly described Bydgoszcz's interesting architecture in The Book of Delights (book not translated into English as of June 2026), I've been planning to go to this city and explore it at my leisure. Naively, I thought that perhaps the description of this "small homeland," because the author was born, raised, and lives in the voivodeship capital of the Kuyavian-Pomeranian Voivodeship, would provide me with insight into this place and its history. It didn't. I wanted to put the book down after 20 pages, as I was irritated by its overwrought nature and lack of specifics. However, I decided that maybe I was wrong, maybe I lacked the necessary intuition, maybe I should give it a chance. Now, as I force myself to read the final pages with a genuine sense of futility, I know I was right – it's not worth it.

12 Months Around Bydgoszcz Plus Bonuses

The concept is this – 12 months, each devoted to a different topic related to Bydgoszcz or the surrounding area, plus an introduction, epilogue, bibliography, and before that a bonus chapter about the following January. This author doesn't need to be asked for encores; he gives them unbidden. Initially, I had hope – Tabaczyński writes beautifully and warmly about his grandmother, his mother's mother, calling her "Bydgoszcz incarnate" (p. 14). The introduction to The home city promised a beautiful, personal, perhaps even intimate book. A promise to show his city, his memories, perhaps the history of his family, embedded in the city, on its streets, in its buildings. Unfortunately, from the very next chapter on, things went from bad to worse.

There's a better word for baroque

The style of this book is terrifying. When I told my husband I thought Tabaczyński's writing was very baroque, he said I was being very gentle with him and should have used the proper term. He's right, the Bydgoszcz writer is a graphomaniac at his worst. Want a sample? Here you go:

This doesn't mean at all that this battered face didn't have its admirers, those archivists of destruction, connoisseurs of devastation, idolaters of spectacular decline – both visitors and local panegyrists of unstoppable entropy (p. 21).

A second example, equally favourite:

And then she got in. A soldier, dressed in civilian clothes to disguise herself, barely worthy of being called clothes. She must have lived in trenches every day, but these were strange trenches – upside down, not so much exposed but open to fire. It was a target disguised as trenches to disguise itself. (pp. 99-100).

The author truly loves the sound of his own voice. The entire book is written in a similar style, making it truly difficult to continue and making the reader want to throw it against the wall. It's a good thing I have a library copy, because library books are not to be destroyed.

The Bydgoszcz Theme

You can't learn much about the city's history from this book; you have to glean this information from the self-indulgent verbiage. You'll learn more about this city of just over 300,000 inhabitants from Wikipedia than from Tabaczyński's book. And yet, the author intended us to have a year to explore it. The city experienced its greatest development under the Prussian partition. In 1851, a railway line to Königsberg was opened, and the Bydgoszcz Canal was built, a technological marvel at the time, thanks to which the city gained even greater commercial importance. Architects such as Gropius (the Railway Management Building at Dworcowa 63) and Carl Meyer (the current headquarters of Polish Radio, as well as the gasworks, waterworks, water tower, and many others) designed city’s buildings, and the city itself was intended to be an ideal city with a perfect urban plan. Furthermore, one of the largest chapters in terms of volume is devoted to Polish labor camps (Zimne Wody, Lęgnów, and Potulice), which operated in Bydgoszcz and the surrounding area from the end of the war until 1950. On the one hand, the author revives their memory; in my case, he even brings them into my consciousness, stressing the cruelty and inhumanity that prevailed there. On the other hand, I can understand where this came from. Yes, any torture of another human being is an unjustifiable crime, especially if it is committed against civilians (and here it was; women, children, and the elderly perished). And yet, I have the impression that, with the distance of time and from the cosiness of our times, it's easy to pass judgment and feel a sense of moral superiority. In this chapter, the author also writes:

This is a very interesting document – ​​also because, contrary to the custom of the time, it spells "Germany" with a capital letter, which was extremely rare until 1947, as Poles abused their own spelling, taking revenge on "germans" (that's how they spelled them in almost all official documents). Someone who read this collection of documents before me, pencil in hand, first marked these "germans" and even shouted somewhere in the margin: "Germany in lowercase!" but quickly stopped, because in every document this abuse of Polish orthography appears repeatedly. (p. 92)

An abuse of Polish orthography... Maybe if they hadn't slaughtered all our intelligentsia, we'd know how to use dictionaries.

Biased Topics

What else is worth writing about in a guide to Bydgoszcz? Well, the anti-Semitic newspaper Szabes-Kurjer published in the 1920s obviously (chapter "The Hateful City. August"), next: a chapter which ridicules astrologers and fortune tellers from the interwar period and the war with a sense of overwhelming moral superiority (especially since both gentlemen described are now dead – ironically, they were unable to predict their own deaths, so – ironically – they cannot refute the accusations), the monument erected to the victims of the murder of Poles is "a dwelling in suffering" (p. 252), but the author writes in a slightly different tone about the murder of Germans in Polish transit camps, anti-Semitism, and the outrage caused by the removal of former German cemeteries.

The Fatalism of Graphomania

Commenting on the communist monument commemorating the victims of World War II and the welding of a cross onto one of its figures, the author writes ironically, "Bydgoszcz rarely provides such explosive punchlines to its stories" (p. 263). A page later, however, this sentence backfires on Tabaczyński. Mocking the work of Bydgoszcz poet and writer Julian Walenty Prejs, he writes: "The first Polish writer from Bydgoszcz marked my city (and its literature) with the fatalism of graphomania, from which he (and it) still finds it difficult to shake off" (p. 265). Self-damage level master, thank you. Avoid at all cost.

My rating: 3/10.

Author: Michał Tabaczyński
Title: Pocket Metropolis. Around Bydgoszcz in a Year (book not translated into English as of June 2026)
Publishing House: Czarne, Wołowiec 2025
Number of pages: 284
ISBN: 978-83-8396-075-3