Tove Jansson, Wiadomość (Meddelande)

Nie każda wiadomość dotrze do swojego odbiorcy

Wiadomość Tove Jansson to zbiór trzydziestu jeden opowiadań z przedmową Philipa Teira, fińsko-szwedzkiego dziennikarza i pisarza. Ów wstęp jest w tonie mocno pochwalnym, zwracający uwagę na najlepsze opowiadania z cyklu, przy okazji stawiający czoła popularnym zarzutom, że po lekturze nic się z nich nie pamięta. Ja niestety do tych zarzutów się przychylam. Siadam do recenzji może z dwa tygodnie po zapoznaniu się z tomem i mam spory problem.

Nierówny wybór twórczości

Opowiadania w tym tomie pochodzą z różnych okresów, ale niestety, nie są datowane. Miałam wrażenie, że te zamieszczone później – „Córka” czy właśnie tytułowa „Wiadomość”, są lepsze, niosą w sobie pewien uniwersalizm, potrafiłam się do nich jakoś odnieść. Te skupione na sztuce są mi obce. „Córka” to jednostronny zapis rozmowy telefonicznej córki z samotnie mieszkającą matką, pokazujący pełną napięcia troskę i miłość, ale też wzajemne szantaże emocjonalne. „Wiadomość” z kolei to szereg urywków korespondencji, która spływała do Jansson, od ręcznych notatek po urywki listów czy rachunków do uregulowania. Ciekawa opcja do zajrzenia głąb życia pisarki, jej codzienności. Poza tym jest w tomie bardzo dobre opowiadanie „Wiewiórka”, pokazujące relację samotnej starszej osoby z obojętnym gryzoniem, ale także realia samotnego życia na wyspie i walkę z żywiołem.

Precyzja czasami powoduje chłód

Poza tym w tomiku sporo jest opowiadań okołorodzinnych, które dość mocno przypominały tom listów. Te obrazki są pełne ciepła, żywo przedstawiają portretowane osoby, ale też nie tworzą kompletnych obrazów, z których można by było wyobrazić sobie daną osobę, zrozumieć jej zachowanie. Czytelnik zawsze pozostaje obserwatorem, niewłączanym w wydarzenia, obcym. Zdania może są precyzyjne, ale są też w tej swojej skrótowości zimne, nieporuszające, może pozostawiając czytelnika trochę obojętnym. Przez ten dystans tomik mi się nie podobał i nie wzbudził we mnie szczególnych emocji. Uważam go za zdecydowanie słabszą pozycję Jansson.

Moja ocena: 6/10.

Tove Jansson, Wiadomość
Wydawnictwo Marginesy, Warszawa 2015
Tłumaczenie: Teresa Chłapowska, Justyna Czechowska
Liczba stron: 320
ISBN: 978-83-64700-72-9

********************************************************************************

Not every message reaches its intended recipient

The Message by Tove Jansson is a collection of thirty-one short stories, featuring a foreword by Philip Teir, a Finnish-Swedish journalist and author. This selection is unique for Polish market, for English-speakers this would be a mix of three books – Letters from Klara and Other Stories, A Winter Book and The Woman Who Borrowed Memories. The introduction is highly complimentary, highlighting the best stories in the collection while also addressing the common criticism that, once read, the stories leave no lasting impression. I, unfortunately, find myself agreeing with that criticism. I am sitting down to write this review about two weeks after finishing the volume, and I’m finding it quite difficult.

An uneven selection of work

The stories in this volume come from different periods, though, unfortunately, they are not dated. I felt that the pieces included later—such as "The Daughter" or the title story, "The Message"—were stronger; they possess a certain universality that I could relate to. Those focused on art, however, feel alien to me. "The Daughter" is a one-sided transcript of a phone conversation between a daughter and her mother, who lives alone; it captures a tense blend of care and love, alongside mutual emotional blackmail. "The Message," meanwhile, consists of a series of fragments from the correspondence Jansson received—ranging from handwritten notes and snippets of letters to unpaid bills. It offers an intriguing glimpse into the depths of the author’s life and her day-to-day existence. Also included is a very good story, "The Squirrel," which depicts the relationship between an elderly person living alone and an indifferent rodent, while also capturing the realities of solitary life on an island and the struggle against the elements.

Precision can sometimes result in coldness

Furthermore, the collection contains many stories centered on family life that feel quite a bit like a volume of personal letters. While these vignettes are full of warmth and offer vivid depictions of the individuals portrayed, they fail to provide a complete picture—one that would allow the reader to truly envision a person or understand their behaviour. The reader remains an observer throughout—an outsider, never drawn into the events. The sentences may be precise, but their very brevity renders them cold and unmoving, ultimately leaving the reader somewhat indifferent. Because of this distance, I did not enjoy the collection, and it failed to evoke any strong emotions in me. I consider it a decidedly weaker work by Jansson.

My rating: 6/10

Author: Tove Jansson
Title: The Message (original Polish title of the collection: Wiadomość, available in English in a variety of other short stories collections)
Publishing House: Marginesy, Warsaw 2015
Translated by: Teresa Chłapowska, Justyna Czechowska
Number of pages: 320
ISBN: 978-83-64700-72-9

 

 

Jørn Lier Horst, Ukryty pokój (Det innerste rommet)

Właściwy klucz do konkretnego zamka

Z mojego bloga widać wyraźnie, że bardzo sobie cenię Twórczość norweskiego pisarza kryminałów Jørna Liera Horsta, bardziej samodzielną niż tą pisaną wespół z Thomasem Engerem. Ukryty pokój to starsza pozycja, wydana w 2018 roku w Norwegii i rok później w Polsce przez wydawnictwo Smak słowa. Ta książka ma w sobie wszystkie cechy dobrego kryminału – trzyma w napięciu niemal do samego końca, ma sceny pełne akcji i napięcia i umiejętnie łączy kilka wątków i tropów, pokazując przy tym bezkompromisowo mordęgę śledztwa.

Trójwątkowa intryga

Po śmierci działacza Partii Pracy Bernarda Clausena w jego domku letniskowym znaleziono kartony pełne pieniędzy w różnych walutach. To ponad 80 milionów koron, wiadomo więc, że mężczyzna nie mógł odłożyć takich pieniędzy legalnie. Po datach na banknotach udaje się połączyć gotówkę z napadem na samolot z 2003 roku, a dodatkowo dochodzi sprawa zaginionego wędkarza, Simona Meiera, którą policja zamknęła uważając, że utopił się w pobliskim jeziorze. Odnalezione banknoty wywołują konieczność przeprowadzenia rzetelnego śledztwa, które w zaskakujący sposób połączy wszystkie trzy wątki.

Rzetelne śledztwo prowadzone przez doświadczony zespół

Ukryty pokój to trzynasty tom w serii o Williamie Wistingu w liczącej na listopad 2026 dziewiętnaście tomów serii. Horst znów pokazuje kilka ciekawych metod pracy policji – od zastawiania pułapek na przestępczość zorganizowaną, poprzez zakładanie podsłuchów i urządzeń śledzących, aż po działania w ściśle tajnym zespole dedykowanym do jednej wybranej sprawy. Jako czytelnicy możemy przyjrzeć się rutynowym działaniom śledczych, zbieraniu materiału dowodowego i wciąż rozwjającym się technikom zbierania i zapisywania danych. Wisting dzieli się swoimi spostrzeżeniami, zauważa pewne mechanizmy czy reguły, a dzięki temu czytelnik może zobaczyć śledztwo tak jak ono przebiega, czyli zazwyczaj dwa kroki w przód i krok do tyłu; dwie ważne informacje i ślepy zaułek. „Śledztwo bardziej przypomina układanie puzzli, pomyślał komisarz. Tyle że czasem zdarza się, że w pudełku jest za dużo puzzli, pomyślał komisarz, ponieważ część z nich należy do innego zestawu”, rozważa komisarz podczas zabawy ze swoją wnuczką Amalie (s. 112). Tym razem szczęśliwie udało się wyeliminować zbędne elementy i przyłapać bezwzględnych przestępców na gorącym uczynku.

Horst jako gwarancja dobrego kryminału

Niezmiennie więc cenię kryminały Horsta za ich realizm i drobiazgowość. Następujące przełomy nie wynikają z geniuszu Herkulesa Poirot, ale z ciężkiej pracy śledczych, roboczogodzin spędzonych nad zebranym materiałem dowodowym, setkom rozmów i przesłuchań, a także umiejętności łączenia zebranych faktów i znajdowania wiarygodnych motywów i motywacji. Ukryty pokój umiejętnie połączył dramat polityka, który nie umiał oprzeć się pokusie w obliczu zagrożenia ciężką chorobą, materialne motywacje brutalnego gangu i czysty przypadek, który spowodował, że wędkarz znalazł się w niewłaściwym miejscu o niewłaściwej porze. Warto towarzyszyć ekipie śledczej podczas rozwiązywania tej skomplikowanej zagadki, zobaczyć Wistinga przy pracy oczami jego córki i dziennikarki śledczej Line, a nawet zajrzeć za kulisy norweskiej polityki. Polecam! Na ciemne jesienne wieczory seria Horsta jest jak znalazł!

Moja ocena: 8/10.

Jørn Lier Horst, Ukryty pokój
Wydawnictwo Smak slowa, Sopot 2019
Tłumaczenie: Milena Skoczko
Liczba stron: 408
ISBN: 978-83-65731-90-6

**********************************************************************************

The Right Key for the Right Lock

It is clear from my blog that I hold the work of Norwegian crime writer Jørn Lier Horst in high regard—particularly his solo projects, as opposed to those co-authored with Thomas Enger. The Cabin is an earlier title, published in Norway in 2018 and a year later in Poland by the Smak Słowa publishing house. This book possesses all the hallmarks of a solid crime novel: it maintains suspense almost until the very end, features scenes packed with action and tension, and skilfully weaves together multiple plot threads and leads—all while offering an uncompromising look at the gruelling nature of a police investigation.

A Three-Strand Mystery

Following the death of Labour Party politician Bernard Clausen, boxes filled with cash in various currencies were discovered in his cabin. The total—over 80 million kroner—made it clear that the money could not have been accumulated legally. Dates on the banknotes link the cash to a 2003 plane heist; meanwhile, there is also the case of a missing fisherman, Simon Meier—a matter the police had previously closed, assuming he had drowned in a nearby lake. The discovery of the money necessitates a thorough investigation, which, in a surprising turn, ties all three plot threads together.

A Rigorous Investigation by an Experienced Team

The Cabin is the thirteenth instalment in the William Wisting series—a series that, as of November 2026, spans nineteen volumes. Once again, Horst showcases various intriguing police investigative methods—from setting traps for organized crime and deploying wiretaps or tracking devices, to operating within a highly classified task force dedicated to a specific case. As readers, we get an inside look at the investigators' routine procedures, the gathering of evidence, and the ever-evolving techniques for collecting and recording data. Wisting shares his observations and identifies certain patterns or rules, allowing the reader to experience the investigation as it truly unfolds: typically two steps forward and one step back—a couple of crucial leads followed by a dead end. "An investigation is more like putting together a jigsaw puzzle," the inspector muses while playing with his granddaughter, Amalie. "Except that sometimes there are too many pieces in the box—because some of them belong to a different set" (p. 112). This time, they successfully manage to discard the irrelevant pieces and catch the ruthless criminals red-handed.

Horst: A Guarantee of Quality Crime Fiction

I consistently value Horst’s crime novels for their realism and meticulous attention to detail. Breakthroughs do not stem from the genius of a Hercule Poirot-like figure, but rather from the hard work of the investigators—countless hours spent poring over evidence, hundreds of conversations and interrogations, and the ability to connect disparate facts to uncover plausible motives and underlying drivers. The Cabin skilfully weaves together the personal drama of a politician who couldn’t resist temptation when faced with a serious illness, the material motives of a brutal gang, and a stroke of pure bad luck that placed an angler in the wrong place at the wrong time. It is well worth following the investigative team as they unravel this complex puzzle—seeing Wisting at work through the eyes of his daughter, investigative journalist Line—and even getting a glimpse behind the scenes of Norwegian politics. Highly recommended! Horst’s series is perfect for dark autumn evenings!

My rating: 8/10.

Author: Jørn Lier Horst
Title: The Cabin
Publishing House: Smak Słowa, Sopot 2019
Translated by: Milena Skoczko
Number of pages: 408
ISBN: 978-83-65731-90-6

Mario Puzo, Ojciec chrzestny (The Godfather)

Klasyka literatury, klasyka kina

Napisana w 1969 roku powieść Ojciec chrzestny należy do najbardziej znanych książek na świecie. Z miejsca okazała się bestsellerem i utrzymywała się na liście najpopularniejszych książek magazynu The New York Times przez 67 tygodni, w dwa lata sprzedając się w ponad 9 milionach egzemplarzy. Puzo marzył o kasowym sukcesie i zdecydowanie udało mu się go odnieść, zresztą potrzebował go również ze względu na swoje karciane długi. W 1972 roku swoją premierę miała pierwsza część adaptacji Ojca chrzestnego w reżyserii Francisa Forda Coppoli, z drugą częścią w 1974 roku, a ostatnią, trzecią, w 1990. Do wszystkich trzech części scenariusze pisał Puzo. To właśnie okazało się dla mnie największym problemem podczas czytania książki – w głowie wyświetlały mi się sceny z wielokrotnie oglądanego i uwielbianego filmu, nie wspominając nawet o muzyce.

Rodzina Corleone

Rodzina Corleone jest częścią nowojorskiej mafii wraz z Pięcioma Rodzinami. Dbają one o pokój i współpracują, ale kruche podstawy tego porządku zostają zburzone, gdy głowa rodziny, Don Vito Corleone, nie chce dołączyć do rodzin Tattaglia i Solozzo, by brać udział w biznesie narkotykowym. Ludzie Solozza przygotowują zamach na Dona Corleone, który szczęśliwie się nie udaje. Jednak przeciwne strony próbują dalej, przekupując policję, która pilnuje szpitala, by móc podjąć kolejną próbę morderstwa. Ten spisek odkrywa syn Dona, Michael, i udaje mu się ochronić swojego ojca. Ginie za to lojalny ochroniarz rodziny, Luca Brasi. Rodzina w odwecie zabija Sollozzę i skorumpowanego kapitana nowojorskiej policji, McCluskeya, a Michael, morderca, chroni się na Sycylii, gdzie przeżywa wielką miłość. Jednak gdy jego żona gnie w zamachu bombowym przeznaczonym dla niego, a w Nowym Jorku zamordowany zostaje jego choleryczny starszy brat, Sonny, Michael wraca do Stanów Zjednoczonych, by przejąć schedę po ojcu, bezwzględnie ukarać pozostałe osoby zamieszane w spiski i przenieść rodzinny interes do Las Vegas, gdzie rodzina może działać poza przestępczością zorganizowaną (albo w pół kroku).

Breaking Bad

Najważniejszym tematem książki jest przemiana Michaela, najmłodszego syna Dona Corleone, z porządnego obywatela i Amerykanina w bezwzględnego mafiosę. Michael służy w armii podczas drugiej wojny światowej i trzyma się z dala od interesów swojego ojca. Spotyka się z amerykańską dziewczyną, Kay Adams, i chce wieść normalne, „czyste” życie. Jednak okazuje się, że Michael ma to, czego nie mają jego dwaj starsi bracia Sonny i Fredo – opanowanie, zimną kalkulację, trzeźwy umysł i naturalną charyzmę, które zapewniają mu posłuch wśród ludzi i pozwalają zachować zimną krew w najgorętszej sytuacji. Jego transformację domyka przypadkowa śmierć pierwszej żony, będącej już w ciąży, i Michael wraca z Sycylii jako nowy Don. Ma jeszcze szansę uczyć się od ojca, ale po jego śmierci okazuje się bardziej zimny i bezwzględny niż jego poprzednik. O ile Dona Vito darzyło się szacunkiem, ale również sympatią, Michael wzbudza głównie strach.

Charyzmatyczni mężczyźni

W książce zachwycają charyzmatyczni mężczyźni. Samo wprowadzenie sylwetki Dona, kiedy widzimy go oczami jego dłużników jako osobę potężną, pełną godności i mocy sprawczych, a jednocześnie opanowaną i w pewien sposób przychylną, sprawia, że nie można o nim myśleć źle. Don Corleone to bezwzględny mafioso i przebiegły biznesmen, którego jednak postrzega się jako dżentelmena, człowieka skupionego na swojej rodzinie i jej ochronie. Przy Michaelu ta powłoczka jest trudniejsza do utrzymania, zwłaszcza, kiedy postanawia zlecić morderstwo męża swojej siostry Connie, który przyczynił się do śmierci jego brata Sonny’ego. Czarnym charakterom się tutaj kibicuje, może dlatego, że są odrobinę mniej czarne niż inni – w końcu rodzina Corleone nie chce wchodzić w narkotyki mimo ogromnych w tym biznesie zysków, bo to brudny biznes, niezgodny z przekonaniami seniora rodu. Nawet mordercy mają swój kodeks etyczny.

Kobiety na boku

Książka ma lepiej zarysowane postaci poboczne i widać w niej trochę więcej, niż w filmie, zwłaszcza, jeśli chodzi o kobiety. Po pierwsze, można zobaczyć wielki, intuicyjny lęk Connie o swojego męża. Siostra zdaje się przeczuwać, do czego zdolny będzie Michael i bardzo zabiega o jego względy dla swojego męża. Ciekawie pokazana jest też postać byłej kochanki Sonny’ego, Lucy Mancini, która szczęśliwie układa sobie życie w Las Vegas, oczywiście przy wsparciu rodziny. Być może trochę w poszukiwaniu sensacji Puzo poświęca dość dużo czasu i miejsca waginoplastyce Lucy, pokazując przy okazji świat filmu i wielkich pieniędzy. Sylwetka Johhny’ego Fontane’a, dla którego Don Vito był ojcem chrzestnym, też jest nakreślona ze znacznie większą liczbą szczegółów, łącznie z problemami zdrowotnymi i operacją usunięcia guza ze strun głosowych, co pozwoliło jego karierze śpiewaka się odrodzić.

Akcenty rozłożone inaczej niż w filmie

Świat nakreślony w książce ma więc więcej pełnokrwistych postaci, ale czasami zmierza w stronę sensacji i literatury popularnej (ba, zmierza! Ojciec chrzestny to jest literatura popularna), podczas gdy film zmierza bardziej w stronę epickiej sagi rodzinnej, skupionej głównie na Michaelu i najbliższych mu osobach. Mimo więc, że autorem powieści i scenariusza jest ta sama osoba, dostajemy dwie różne rzeczy. Film przebił książkę swoją popularnością i jest absolutnym majstersztykiem. Powieść stawia jednak akcenty gdzie indziej i daje szerszy wgląd w środowisko rodziny Corleone. To nadal pełna napięcia lektura, którą – mimo znajomości fabuły – pochłania się w niezwykle szybkim tempie. Dla mnie jednak, jak w przypadku To nie jest kraj dla starych ludzi Cormaca McCarthy’ego, filmowa adaptacja przerosła pierwowzór książkowy. Pytanie tylko, jak moja ocena jest wypaczona przez fakt, ze w obu przypadkach najpierw widziałam film, a potem przeczytałam powieści?

Moja ocena: 8/10.

Mario Puzo, The Godfather (Ojciec chrzestny)
Wydawnictwo Arrow Books, London 2009
Liczba stron: 596
ISBN: 978-0-0995-2812-8

******************************************************************************

A classic of literature, a classic of cinema

Written in 1969, the novel The Godfather is one of the most famous books in the world. It became an instant bestseller, remaining on The New York Times list of most popular books for 67 weeks and selling over 9 million copies in just two years. Puzo dreamed of a major commercial success—which he certainly achieved—though he also needed the money to cover his gambling debts. In 1972, the first instalment of the film adaptation of The Godfather, directed by Francis Ford Coppola, was released; a second part followed in 1974, and the final, third part arrived in 1990. Puzo wrote the screenplays for all three films. For me, this proved to be the biggest challenge while reading the book: scenes from the film—which I have watched many times and love—kept playing in my mind, not to mention the music.

The Corleone Family

The Corleone family is part of the New York Mafia, alongside the "Five Families." While they generally maintain peace and cooperate, the fragile foundation of this order collapses when the head of the family, Don Vito Corleone, refuses to join the Tattaglia and Solozzo families in the drug trade. Solozzo’s men attempt to assassinate Don Corleone, but the plot fails. Undeterred, the opposing side continues their efforts, bribing the police officers guarding the hospital in order to make another attempt on his life. The plot is uncovered by the Don’s son, Michael, who manages to protect his father. In the process, the family’s loyal bodyguard, Luca Brasi, is killed. In retaliation, the family murders Sollozzo and a corrupt New York police captain, McCluskey. Michael—now a killer—finds refuge in Sicily, where he experiences a profound love. However, after his wife is killed in a bomb attack intended for him, and his hot-headed older brother, Sonny, is murdered in New York, Michael returns to the United States. He steps in to take over his father’s legacy, ruthlessly punishing those involved in the conspiracies and relocating the family business to Las Vegas—a move intended to shift the family’s operations away from traditional organized crime (or at least into a more ambiguous, "gray" area).

Breaking Bad

The central theme of the book is the transformation of Michael, Don Corleone’s youngest son, from an upstanding American citizen into a ruthless mobster. Michael serves in the military during World War II and keeps his distance from his father’s affairs. He dates an American woman, Kay Adams, and aspires to lead a normal, "clean" life. Yet, it becomes clear that Michael possesses qualities his two older brothers, Sonny and Fredo, lack: self-control, a capacity for cold calculation, a clear head, and a natural charisma that commands respect and allows him to remain composed even in the most volatile situations. His transformation is cemented by the accidental death of his first wife—who was pregnant at the time—and Michael returns from Sicily as the new Don. He still has the chance to learn from his father, but after the latter’s death, he proves to be colder and more ruthless than his predecessor. While Don Vito was regarded with both respect and affection, Michael inspires primarily fear.

Charismatic Men

The book is striking for its charismatic men. The very introduction of the Don—seen through the eyes of those who owe him debts as a powerful figure, full of dignity and agency, yet composed and, in a way, benevolent—makes it impossible to think ill of him. Don Corleone is a ruthless mafioso and a cunning businessman, yet he is perceived as a gentleman—a man devoted to his family and their protection. In Michael’s case, this veneer is harder to maintain, especially when he decides to order the murder of his sister Connie’s husband, who played a part in the death of his brother, Sonny. The reader finds oneself rooting for these villains—perhaps because they are a shade less "villainous" than others; after all, the Corleone family refuses to get involved in the drug trade, despite the enormous profits, because they view it as a "dirty" business that goes against the patriarch’s principles. Even murderers have their own ethical code.

Women on the Periphery

The book features more well-defined secondary characters and offers greater depth than the film, particularly regarding the women. For instance, one can clearly sense Connie’s profound, intuitive dread concerning her husband’s fate. She seems to foresee what Michael is capable of, and she desperately pleads with him to show mercy toward her husband. Also portrayed in an interesting way is the character of Sonny’s former mistress, Lucy Mancini, who successfully builds a new life for herself in Las Vegas—with the support of the family, naturally. Perhaps leaning a bit toward sensationalism, Puzo devotes a fair amount of time and space to Lucy’s vaginoplasty, using it as a lens through which to showcase the world of cinema and big money. The character of Johnny Fontane—for whom Don Vito served as godfather—is also sketched out in much greater detail, covering his health issues and the surgery to remove a growth from his vocal cords, which allowed his singing career to be revived.

A different distribution of emphasis compared to the film

The world depicted in the book has, therefore, more full-blooded characters, though at times it leans toward sensationalism and popular fiction (in fact, it is popular fiction)—whereas the film leans more toward an epic family saga, focusing primarily on Michael and those closest to him. So, even though the novel and the screenplay were written by the same person, the two works are quite different. The film surpassed the book in popularity and stands as an absolute masterpiece. The novel, however, places the emphasis elsewhere, offering a broader look at the world of the Corleone family. It remains a suspenseful read—one that, even if you already know the plot, you’ll devour at an incredibly fast pace. For me, much like with Cormac McCarthy’s No Country for Old Men, the film adaptation eclipsed the original book. The only question is: is my judgment skewed by the fact that, in both cases, I saw the film before reading the novel?

My rating: 8/10.

Author: Mario Puzo
Title: The Godfather
Publishing House: Arrow Books, London 2009
Number of pages: 596
ISBN: 978-0-0995-2812-8

Anna Kurek, Szczęśliwy jak łosoś

Norwegia w serii Wydawnictwa Poznańskiego

O książce Anny Kurek słyszałam różne rzeczy, ale między innymi, że jest słaba. Nieszczególnie więc chciało mi się po nią sięgać, więc dopiero spostrzeżenie, że mogę jej symultanicznie słuchać (na platformie storytel) i czytać skłoniły mnie do zmiany zdania. Czekało mnie miłe zaskoczenie. Autorka stara się dać czytelnikowi jak najwięcej wiadomości o północnym królestwie, i podać je w ciekawy i praktyczny sposób.

Co znajdziemy w środku?

Książka jest bardzo ładnie wydana w serii poświęconej różnym krajom Wydawnictwa Poznańskiego. Zdobią ją naprawdę piękne zdjęcia, chociaż są one niedopasowane do treści rozdziałów, co daje pewien dysonans. Autorka zaczyna od wyjaśnienia, jak pojawiła się jej fascynacja Północą, a potem przechodzi do opisu typowych Norwegów, od typowych potraw w kuchni  (pizza Grandiosa i tacosy), poprzez zamiłowanie do sportu („nie ma brzydkiej pogody, są tylko źle dobrane ubrania”) i praktycznego ubioru, punktualność (za spotkanie trzeba przybyć 5 minut wcześniej), praktykę używania snusu, problemy z zakupem alkoholu (raz, że sklepów monopolowych sprzedających mocniejszy alkohol jest naprawdę niewiele, a dwa, że ceny napojów wysokoprocentowych zwalają z nóg). Znajdziemy tu też opisy standardowych zachowań towarzyskich, przemianę zazwyczaj skrytego Norwega w osobę nadzwyczaj towarzyską pod wpływem alkoholu (i bolesny powrót do standardowej formy), a także o zwyczajach wakacyjnych Norwegów i wyjazdach na ciepłe Południe (til Syden – Hiszpania, Grecja, Włochy czy południe Francji) czy filozofii koselig (w skrócie kos) – szeroko rozumianej przytulności, otulającej wygody.

Garść wiedzy podanej w przystępny sposób

Książka rozszerza jednak trochę naszą perspektywę o historię Norwegii i jej podległość Danii i Szwecji, wyjaśnia wielość dialektów i istnienie dwóch głównych pisanych odmian języka – nynorsk i bokmål. Autorka poświęca również rozdział prawu Jante (Janteloven) z powieści Aksela Sandemose Uciekinier przecina swój ślad. Prawo to mówi, że nie jest się nikim specjalnym i człowiek nie powinien się wywyższać ani wyróżniać nad innych. Nazwa jest obecnie używana potocznie do określania społecznej postawy potępiającej przejawy indywidualizmu i sukcesu osobistego. Analizuje norweską edukację oraz podejście do pracy, zamożność systemu emerytalnego czy inwestycje w ropę. Sądzę, że dla kogoś, kto się tam wybiera po raz pierwszy, może to być naprawdę ciekawe i rzetelne wprowadzenie w kulturę kraju.

Zastrzeżenia

Na minus dla mnie był jeden z ostatnich rozdziałów, gdzie autorka rozprawia się z mitami czy stereotypami dotyczącymi Norwegii, ale robi to w tak nieprzyjemny sposób, że przykro mi się to czytało i uważam, że był on niepotrzebny. Zresztą dyskutowanie z opiniami w Internecie wydaje się bezcelowe, a same te opinie często zupełnie niewyważone i nieprzemyślane. Drugi zarzut do książki jest taki, że mocno operuje się tu stereotypami, dużo rzeczy jest „typisk Norsk” – typowo norweskich, chociaż nie wiem, czy ktoś z lokalsów pokusił się o sklasyfikowanie norweskiej duszy, może oprócz prawa Jante. Dlatego warto zaznaczyć, że książka nie jest zbiorem praw uniwersalnych, a obserwacją Norwegów z perspektywy naszej kultury i zwyczajowości. Mimo tych zastrzeżeń cieszę się, że mogłam ją przeczytać, dowiedzieć się trochę więcej, ale też skonfrontować tezy zawarte z moimi wyjazdami do Norwegii. Gdybym jako pracownik sezonowy wiele lat temu wiedziała niektóre rzeczy, z pewnością byłoby mi wtedy ciutkę łatwiej.

Moja ocena: 7/10.

Anna Kurek, Szczęśliwy jak łosoś O Norwegii i Norwegach
Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2018
Liczba stron: 312
ISBN: 978087-7976-867-7

**********************************************************************************

Part of Wydawnictwo Poznańskie’s series on various countries

I had heard mixed things about Anna Kurek’s book—including some claims that it wasn’t very good—so I wasn’t particularly keen to pick it up. It was only when I realized I could listen to it (via the Storytel platform) while simultaneously reading the text that I changed my mind. I was in for a pleasant surprise. The author strives to provide the reader with as much information as possible about this northern kingdom, presenting it in an engaging and practical way.

What’s inside?

The book is beautifully produced as part of a series from Wydawnictwo Poznańskie that explores different countries. It features truly stunning photographs, though they don’t always align with the content of the chapters, which creates a bit of a disconnect. The author begins by explaining how her fascination with the North first took root, then moves on to describe the typical Norwegian—covering everything from local culinary staples (Grandiosa pizza and tacos) and a love for sports (“there’s no such thing as bad weather, only the wrong clothes”) to a preference for practical attire, the importance of punctuality (you’re expected to arrive five minutes early for meetings), the common use of snus, and the challenges of buying alcohol—both because there are very few state-run liquor stores and because the prices for strong spirits are absolutely staggering. You will also find descriptions of typical social behaviours here—such as how a generally reserved Norwegian can transform into an exceptionally sociable person under the influence of alcohol (followed by a painful return to their usual self)—as well as insights into Norwegian vacation habits, including trips to the warm South (til Syden—places like Spain, Greece, Italy, or the south of France) and the philosophy of koselig (or kos)—a concept encompassing a sense of coziness and enveloping comfort.

A wealth of knowledge, presented in an accessible way

The book also broadens our perspective by touching upon Norway’s history—including its periods under Danish and Swedish rule—and explains the country’s multitude of dialects, as well as the existence of two primary written forms of the language: Nynorsk and Bokmål. The author also dedicates a chapter to the "Law of Jante" (Janteloven), which originates from Aksel Sandemose’s novel A Fugitive Crosses His Tracks. This "law" posits that no one is special, and that an individual should neither exalt themselves nor stand out above others. Today, the term is used colloquially to describe a social attitude that discourages displays of individualism or personal success. The book further analyses the Norwegian education system, attitudes toward work, the robustness of the pension system, and the country’s investments in the oil sector. I believe that for anyone visiting Norway for the first time, this serves as a truly engaging and reliable introduction to the nation’s culture.

Reservations

One of the final chapters—in which the author addresses myths and stereotypes about Norway—struck me negatively; the tone was so unpleasant that it made for uncomfortable reading, and I felt the chapter was entirely unnecessary. Besides, engaging with opinions found online often seems pointless, especially since such views are frequently unbalanced and ill-considered. Another criticism is that the book relies heavily on stereotypes, labelling many things as typisk norsk (typically Norwegian)—though I’m not sure if any locals have ever attempted to define the "Norwegian soul" beyond the concept of the Law of Jante. It is therefore worth noting that this book does not present universal truths, but rather offers observations of Norwegians through the lens of our own culture and customs. Despite these reservations, I am glad I read it; it allowed me to learn more and to compare the author’s arguments with my own experiences visiting Norway. Had I known some of these things back when I worked there as a seasonal employee, things would certainly have been a bit easier for me.

My rating: 7/10.

Author: Anna Kurek
Title: Happy as a Salmon: On Norway and the Norwegians (book not translated to English as of Nov’26)
Publishing House: Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2018
Number of pages: 312
ISBN: 978087-7976-867-7

Zadie Smith, Lost and Found Opowiadania (Martha, Martha; Hanwell in Hell; The Embassy of Cambodia)

Epos upakowany w naparstku

Dawno już nie czytałam opowiadań, więc zbiór Zadie Smith bardzo mnie ucieszył. Pozycja wyszła w 2015 roku, ale wtedy chyba mniej śledziłam literacki rynek i umknęła ona mojej uwadze. Książkę kupiłam sobie w tym roku na jednej z akcji Wrocławskiego Hospicjum dla dzieci i stosunkowo szybko po nią sięgnęłam. Na Lost and Found (swoją drogą ciekawe, czemu tytuł pozostał w takiej formie, może nie udałoby się przekazać jego wieloznaczności) składają się trzy opowiadania – „Martho, Martho”, „Hanwell w piekle” i „Ambasada Kambodży”, oraz kilka słów podsumowania od Autorki na końcu. Błyskawiczna lektura.

Trzy urywki czyjegoś życia

Pierwsze opowiadanie pokazuje młodą czarnoskórą kobietę, która szuka dla siebie mieszkania w bardzo określonym budżecie. Nie podoba jej się wielkie, zawilgocone mieszkanie starego profesora, a z lokum młodej rodziny wymyka się jak najszybciej. Możemy zobaczyć urywek jej życia – zdjęcie młodego mężczyzny z synkiem i zabawny wiersz na jego odwrocie są jedynym wglądem w los tajemniczej kobiety. W drugim opowiadaniu Clive Black usiłuje wyjaśnić córce swojego przyjaciela, Hanwella, jak poznał jej ojca i co znaczyła dla niego jego rodzina. Wreszcie w ostatnim młoda Afrykanka idąc co tydzień na basen mija ambasadę Kambodży, zza której murów widać toczącą się grę w badmintona. Kiedy czarnoskóra Fatou ratuje życie najmłodszej córce swoich chlebodawców, ci pozbywają się jej z dnia na dzień, nie interesując się jej losem. Każde z tych opowiadań daje nam zaledwie wgląd w życie bohaterów, dosłownie na kilka chwil – jakby ktoś zapalił światło w pokoju i pozwolił się chwilę poobserwować zanim zasłoni firanki. Opowiadania urywają się bez puenty, pokazują fragment, urywek czyjegoś życia, a jednocześnie bohaterowie są tak znakomicie pokazani, że czytelnik czuje się z nimi związany, zaciekawiony ich losem, rozczarowany krótkością spotkania. To chyba mój główny wniosek – Smith tworzy tak ciekawe, wielobarwne, wielopoziomowe, nietuzinkowe postaci, że ciężko się z nimi rozstać. Dlatego wolę jej powieści.

Urywek kompletny w swej fragmentaryczności

Po drugie – jak w dobrym opowiadaniu bywa, jest ono jednocześnie kompletne. Autorka w każdym utworze wybiera sobie jeden wiodący element – a to wzmiankowane zdjęcie, a to pomalowany na ciemnobordowo pokój dla córek, a to wreszcie grę w badmintona, i czyni go kluczem do fabuły. Bohaterowie są więksi niż zastosowana forma literacka, są pełnokrwiści i bardzo przekonujący. Miałam wrażenie, że poznałam osobę z krwi i kości, czasami trochę tajemniczą i nieprzystępną (Martha), ale przede wszystkim – w zwrotnym momencie życia. Coś zostało utraconego, ale coś nowego wchodzi na to miejsce. Każdy z bohaterów jest na życiowym zakręcie, a czytelnik pozostaje w zawieszeniu – co będzie dalej? Jak potoczy się los danej postaci?

Kontynuując tradycję dobrego opowiadania

Dobre to było, te trzy urywki, widoczne fragmenty niewidocznej całości. Smith sama mówi, że jej opowiadania to „eposy upakowane w naparstkach” (s. 151) i nie sposób się z tym nie zgodzić. Chociaż przeczytanie tej pozycji nie zabierze czytelnikowi wiele czasu, to bohaterowie i zaciekawienie nimi zostanie z nami na dłużej, jak też nakreślone przez Autorkę sceny. Martha szukająca biura pośrednictwa nieruchomościami z naprawdę wietrzny zimowy dzień, Fatou siedząca na przystanku z całym dobytkiem w foliowych siatkach, Hanwell pochylający się nad chorym lisem – te obrazy są kompletne i chwytają za serce. Myślę, że warto poświęcić tej pozycji kilka chwil i przekonać się, jaką moc może mieć dobre opowiadanie.

Moja ocena: 7/10.

Zadie Smith, Lost and Found Opowiadania
Wydawnictwo Znak, Kraków 2015
Tłumaczenie: Michał Kłobukowski
Liczba stron: 160


ISBN: 978-83-240-3488-8

An epic packed into a thimble

It had been a long time since I last read any short stories, so I was very pleased to come across this collection by Zadie Smith. It was published in Poland in 2015, but I must not have been following the literary scene as closely back then, as it escaped my notice. I bought the book this year at a charity event for the Wrocław Children’s Hospice and picked it up to read quite soon after. Lost and Found, a collection of stories put in one book in Poland, was printed invarious magazines in US, consists of three stories—“Martha, Martha,” “Hanwell in Hell,” and “The Embassy of Cambodia”—followed by a brief concluding note from the author. A quick, brisk read.

Three glimpses into someone’s life

The first story follows a young Black woman searching for an apartment within a very specific budget. She finds an old professor’s large, damp flat unappealing, and she makes a hasty exit from the home of a young family. We are offered a fleeting glimpse into her life—a photograph of a young man with his son, accompanied by a playful poem on the back, provides the only insight into this mysterious woman’s circumstances. In the second story, Clive Black attempts to explain to his friend Hanwell’s daughter how he first met her father and what Hanwell’s family meant to him. Finally, in the third story, a young African woman—on her way to the swimming pool each week—passes the Cambodian Embassy, ​​where, beyond the walls, a game of badminton can be seen in progress. When Fatou, the main character, saves the life of her employers’ youngest daughter, they dismiss her overnight, showing no concern for her fate. Each of these stories offers only a glimpse into the characters' lives—lasting just a few fleeting moments—as if someone had switched on the light in a room, allowing us to observe for a brief while before drawing the curtains shut. The stories end without a neat resolution; they present a fragment, a sliver of someone’s life. Yet, the characters are so masterfully rendered that the reader feels a genuine connection to them, becoming invested in their destinies and disappointed by the brevity of the encounter. This, perhaps, is my main takeaway: Smith creates such compelling, multifaceted, layered, and extraordinary characters that it is difficult to part ways with them. That is why I prefer her novels.

A fragment, complete in its own incompleteness

Furthermore—as is the hallmark of a good short story—each piece feels complete in itself. In every narrative, the author selects a central element—be it a photograph, a room painted in a deep burgundy hue, or a game of badminton—and uses it as the key to the plot. The characters transcend the literary form; they are full-blooded and remarkably convincing. I felt as though I had encountered a real, flesh-and-blood person—sometimes a bit mysterious or aloof (like Martha), but, above all, someone standing at a turning point in their life. Something has been lost, yet something new is emerging to take its place. Each character finds themselves at a crossroads, leaving the reader in a state of suspense: what happens next? What will become of a given character?

Continuing the tradition of great short-story writing

These three excerpts—visible fragments of an unseen whole—are truly excellent. Smith herself describes her stories as "epics packed into thimbles" (p. 151), and it is impossible to disagree. Although reading this book won’t take much time, the characters—and the curiosity they inspire—will linger with us, as will the scenes the author has sketched. Martha searching for a real estate agency on a bitterly windy winter day; Fatou sitting at a bus stop with all her worldly possessions in plastic bags; Hanwell leaning over a sick fox—these images are complete and deeply moving. I believe it is well worth spending a few moments with this book to discover the power that a great short story can hold.

My rating: 7/10.

Author: Zadie Smith
Titles of shortstories: Martha, Martha; Hanwell in Hell; The Embassy of Cambodia
Publishing House: Wydawnictwo Znak, Kraków 2015
Translation: Michał Kłobukowski
Number of pages: 160
ISBN: 978-83-240-3488-8

Joanna Kuciel-Frydryszak, Służące do wszystkiego

Zawód, który zniknął

Po Chłopkach, które przyniosły Autorce ogólnopolską sławę i sprzedały się w półmilionowym nakładzie, przyszedł czas na Służące do wszystkiego, chociaż książki były publikowane w odwrotnej kolejności. Kuciel-Frydryszak stara się pokazać każdy aspekt pracy służącej, zawodu, który w przedstawianym kształcie całkowicie wyginął.

Czas pracy

Książka dedykowana jest pamięci zapomnianych kobiet, a więc bohaterek powieści. Często pozbawione na początku pracy nawet swojego imienia, bo państwu, któremu dana dziewczyna służyła, ciężko było zapamiętać imię kolejnej służącej, młode dziewczyny, najczęściej przyjeżdżające za chlebem ze wsi do miasta, rozpoczynały swoją niewolniczą pracę. W zależności od zamożności domu różne były wobec nich wymagania i zakres obowiązków, ale dzień pracy służącej niejednego z nas by przerósł. Najczęściej kobiety wstawały przed 6 rano, by rozpalić w piecach i przygotować śniadanie, potem sprzątały w domu (nie mając pod ręką wynalazków współczesnej techniki, a czasami nawet bieżącej wody), a ich dzień kończył się koło godziny 22 i to najczęściej w kuchni, gdzie miały wyznaczony kąt dla siebie. To pierwszy szokujący element ich pracy, nie mówiąc o braku płatnego urlopu czy często bardzo restrykcyjnie kontrolowanym wychodnym. Brak osobnego pokoju i konieczność spania w przestrzeni dostępnej domownikom nie tylko zakłócało wypoczynek, jeśli ktoś z pracodawców balował do późna i wracał po nocy, ale też narażało dziewczyny na zaczepki natury seksualnej.

Samotność służącej

Praca służącej, jeśli w międzyczasie nie udało się ułożyć sobie życia inaczej, czyli wyjść za mąż i przejść harować do własnego domu , oznaczała również samotność. Niektóre nianie utrzymywały relacje z dorosłymi potem panienkami i paniczami, ale o większości zapominano, a kiedy przestawały się nadawać do pracy ze względu na zaawansowany wiek czy chorobę najczęściej trafiały do rozmaitych przytułków. Całe życie ciężkiej pracy nie zapewniało więc spokojnej starości, a dawało jedynie wikt i opierunek, oraz trochę grosza, które służące często wysyłały do domu, albo odkładały na posag… lub pogrzeb.

Jaśniepaństwo

Sporo miejsca poświęca też Kuciel-Frydryszak relacjom służących i pracodawców, które często były niełatwe. Panie były często nadmiernie kontrolujące, co niekoniecznie szło z ich wiedzą i umiejętnościami w parze. Dochodziła zazdrość o często ładną, młodą służącą i obawy, by nie uwiodła męża lub syna. Z kolei dla często niewykształconych, wiejskich dziewczyn wejście do wielkomiejskiego świata z nieznanymi udogodnieniami, ale też wyzwaniami, też często było trudne. Naiwną i niedoświadczoną służącą można było na różne sposoby wykorzystywać, ale też trzeba było ją wszystkiego nauczyć i odpowiednio jej wyjaśnić oczekiwania państwa. W tej dychotomicznej relacji to służąca była zawsze na przegranej pozycji – jej państwo mieli jej książeczkę pracy, w której wpisywało się przebieg służby oraz potencjalne uwagi, a książeczka była do wglądu dla kolejnych pracodawców. Jeśli się więc miało – nawet słuszny – zatarg z obecnym domem, wpis dokonany w emocjach mógł mieć znaczenie dla dalszego przebiegu służby i oznaczać kłopoty ze znalezieniem zatrudnienia. Z perspektywy państwa z kolei, często przekonanego, że służące są leniwe, tępe i mało umiejętne, znalezienie właściwego pracownika było trudnym zadaniem. Co nieco przerażające, bez służących domy klasy wyższej w ogóle by nie funkcjonowały, bo wyższa klasa (zwłaszcza kobiety) rzadko posiadała umiejętności do prowadzenia domu. Kobiety z wyższego towarzystwa nie umiały sprzątać, gotować, nie zamierzały prać czy nosić węgla czy wody. Ba, nawet samodzielne ubieranie się stanowiło wyzwanie, jeśli weźmie się pod uwagę wygląd ówczesnej garderoby. Więc chociaż zależni, to silniejsi byli zawsze pracodawcy, a to rodziło szereg niesprawiedliwości. Z drugiej strony, służba była świadkami wszystkiego, co się w domu działo, a od jej dyskrecji mogła zależeć opinia państwa.

Ciekawa i dobrze udokumentowana proza społeczno-historyczna

Fascynujące jest to, że świat, o którym pisze Kuciel-Frydryszak, całkowicie zniknął. Zdarzają się oczywiście domy, gdzie zatrudnia się ogrodników, serwis czyszczący czy kucharza, ale zakres obowiązków XIX-wiecznej służby byłby dzisiaj nie do pomyślenia. Warto więc przyjrzeć się światu, który w takim kształcie błyskawicznie przestał istnieć po II wojnie światowej i docenić zakres tych zmian i przemian społecznych. Książka Autorki, w swym tonie bardzo zresztą podobna do Chłopek, czyta się bardzo szybko, a dodatkową wartością są historyczne zdjęcia czy starannie wyselekcjonowane wycinki z gazet. Dzięki czemu tamten świat jest łatwiejszy do wyobrażenia. Chociaż mnie minimalnie może drażni charakterystyczny ton Autorki, to jej powieści zmieniają nasze rozumienie świata i zmian, które w nim zaszły, więc są ciekawą – i jak widać po nakładach – naprawdę fascynującą lekturą. Puszczę więc oczko do tych, którzy książkę czytali – „koniec i bomba, a kto czytał, ten trąba!”

Głos w dyskusji

PS. Netflixowa adaptacja Lalki w pierwszym odcinku stanowi niemal podsumowanie książki Kuciel-Frydryszak – Florcia, kuzynka państwa Łęckich, na miejskim placu wybiera sobie służącą do wszystkiego, bo jest tania, a w jej domu się nie przelewa, i bez ogródek oznajmia jej, że będzie jej mało płacić, ale dziewczyna będzie sobie mogła dorabiać wieczorami. Do obowiązków Marianny będzie należało pranie większe i mniejsze, czyszczenie sreber, sprzątanie i pomoc w garderobie panienki, a później również donoszenie na domy, w których służy. Serial Pawła Maślony to bardzo ciekawy głos w obrazie pracy służby w XIX wieku, i bardzo zgodny z tym, co pokazywała Autorka w swojej książce.

Moja ocena: 8/10.

Joanna Kuciel-Frydryszak, Służące do wszystkiego
Wydawnictwo Marginesy, Warszawa 2022
Liczba stron: 416
ISBN: 978-83-66500-69-3

**********************************************************************************

A Profession That Has Vanished

Following Peasant Women (original Polish title Chłopki, title not translated to English as of October’26)—a book that brought the author nationwide fame and sold half a million copies—comes Maids-of-All-Work (original Polish title Służące do wszystkiego, title not translated into English as of October’26), though the two were actually published in the reverse order. Kuciel-Frydryszak explores every facet of the work performed by domestic servants—a profession that, in the form described here, has completely ceased to exist in Poland.

Working Hours

The book is dedicated to the memory of these forgotten women—the protagonists of this story. Often stripped of even their own names upon starting a job—as their employers found it too much trouble to remember the names of a succession of different maids—these young women, who had mostly come from the countryside to the city in search of a livelihood, began what was essentially slave labour. While the specific demands and duties varied depending on the wealth of the household, the typical workday of a maid would be more than most of us could endure. These women would usually rise before 6:00 a.m. to light the stoves and prepare breakfast, followed by cleaning the house—all without the benefit of modern technology or, in some cases, even running water. Their day would often end around 10:00 p.m., usually in the kitchen, where a small corner had been set aside for them. This is the first of many shocking aspects of their employment—to say nothing of the total absence of paid leave or the often strictly controlled, limited time they were permitted to spend outside the home. The lack of a private room—forcing the girls to sleep in a space accessible to the rest of the household—not only disrupted their rest (especially when employers stayed out late partying and returned in the middle of the night) but also left them vulnerable to unwanted sexual advances.

The Loneliness of a Domestic Servant

Unless a domestic servant managed to build a different life—by getting married and moving on to toil in her own home—her work often meant a life of solitude. While some nannies maintained relationships with the children they had once cared for, most were simply forgotten; when they could no longer work due to advanced age or illness, they typically ended up in various shelters. A lifetime of hard labour did not guarantee a peaceful old age; it provided only room, board, and a small amount of money—funds that servants often sent back home, saved for a dowry… or set aside for their own funeral.

The "Masters and Mistresses"

Kuciel-Frydryszak also devotes considerable space to the often difficult relationships between servants and their employers. Mistresses were frequently overly controlling—a trait not necessarily matched by their own knowledge or competence. There was also the issue of jealousy: a young, attractive servant might be perceived as a threat, with employers fearing she could seduce a husband or son. Conversely, for the often uneducated girls arriving from the countryside, entering the world of the big city—with its unfamiliar conveniences and complex challenges—was frequently a daunting experience. A naive, inexperienced servant could be exploited in various ways, yet she also required extensive instruction to understand exactly what her employers expected of her. In this dichotomous relationship, the domestic servant was always at a disadvantage—her employers held her employment record book, in which her service history and any remarks were noted; this book was then made available for inspection by future employers. Consequently, if a servant had a dispute with her current household—even a justified one—a remark entered in the heat of the moment could negatively impact her future career and make it difficult for her to find new work. From the perspective of the employers—who were often convinced that servants were lazy, dull-witted, and unskilled—finding a suitable worker was a daunting task. Somewhat alarmingly, upper-class households could not have functioned at all without servants, as the upper class (especially the women) rarely possessed the skills required to run a home. Women of high society did not know how to clean or cook, and they certainly had no intention of doing laundry or carrying coal or water. In fact, even dressing oneself was a challenge, given the nature of the clothing worn at the time. Thus, while both sides were interdependent, the employers held the greater power—a dynamic that gave rise to numerous injustices. On the other hand, servants witnessed everything that transpired within the household, and the reputation of their employers could often hinge upon their discretion.

An Engaging and Eell-documented Work of Social History

It is fascinating that the world described by Kuciel-Frydryszak has vanished entirely. While it is true that some households today employ gardeners, cleaning services, or even a private chef, the scope of duties expected of domestic staff in the 19th century would be unthinkable by modern standards. It is well worth taking a look at a world that—in that particular form—vanished rapidly following the Second World War, and appreciating the scale of the social shifts and transformations that took place. The author’s book—which, incidentally, shares a very similar tone to her earlier work, Peasant Women—makes for a swift read; it is further enriched by historical photographs and carefully curated newspaper clippings, which make that bygone world much easier to visualize. Although I find the author’s distinctive tone ever so slightly grating, her books fundamentally reshape our understanding of the world and the changes it has undergone—making them an intriguing, and—judging by their print runs—truly fascinating read. So, a little wink to those who have read it—“It’s the end, what a gas, and who’s read it is an ass!”

A contribution to the discussion

P.S. The first episode of the Netflix adaptation of The Doll (TV-series based a book ny Bolesław Prus titled Lalka) serves as an almost perfect summary of Kuciel-Frydryszak’s book. Florcia, a cousin of the Łęcki family, selects a "maid-of-all-work" in a public square—choosing her precisely because she is cheap, as the Łęckis themselves are short on funds. She bluntly informs the girl that the wages will be meager, but adds that she can earn extra money on the side in the evenings. Marianna’s duties include all manner of laundry, polishing silverware, cleaning, and assisting the young lady with her wardrobe—as well as, later on, acting as an informant regarding the other households where she has worked. Paweł Maślona’s series offers a compelling perspective on the lives of domestic servants in the 19th century—one that aligns remarkably well with the account presented by the author in her book.

My rating: 8/10.

Author: Joanna Kuciel-Frydryszak
Title: Maids-of-All-Work (book not translated to English as of October'26)
Publishing House: Marginesy, Warsaw 2022
Number of pages: 416
ISBN: 978-83-66500-69-3