Wiesław Myśliwski, Ostatnie rozdanie

Wielkie to brzemię sam dla siebie człowiek

Śmierć Wiesława Myśliwskiego w marcu tego roku sprawiła, że sięgnęłam po kolejną książkę w dorobku pisarza – tym razem po Ostanie rozdanie. To szósta z siedmiu książek, które powstały – mam tu spore zaległości, bo do tej pory zapoznałam się tylko z tytułem Kamień na kamieniu. Powieść mnie całkowicie urzekła, a jej nieśpieszny ton i retrospektywne spojrzenie bardzo mi odpowiadały. Literatura polska poniosła wielką stratę w tym roku.

Pamięć nie jest od pamiętania, lecz od wspominania

Ostatnie rozdanie to retrospektywne spojrzenie na życie z perspektywy dojrzałego mężczyzny. Spojrzenie głęboko filozoficzne, podsumowujące życiowy dorobek, poszukujące sensu. Przyczynkiem do takich rozważań jest stary notes z adresami i numerami telefonów, stanowiący sumę poznanych ludzi. Właściciel notesu po pierwsze stara się przypomnieć sobie wpisane do notesu osoby, po drugie zaś zastanawia się nad funkcją pamięci, jej rolą, ale też własną tożsamością i jej płynnością. To są dwa najważniejsze tematy tej książki – pamięć i tożsamość. Te dwa tematy dają powieści ogromną dawkę melancholii, przygnębienia, rezygnacji. Myśliwski zauważa w kilku miejscach, że pamięci nie można ufać, a jej główną funkcją jest wspominanie. Po drugie – nasza tożsamość też ciągle się zmienia, więc kim tak naprawdę jesteśmy?

Mówi się, co prawda, być sobą. Mówi się w zuchwałym przekonaniu o stałości naszego ja. Powtarza to każdy. Lecz być sobą tak naprawdę nic nie znaczy. Aby być sobą, trzeba być kimś, to znaczy wiedzieć, kim się jest. A jak możemy to ustalić, zagubieni wśród ciągle zmieniających się wyobrażeń siebie? (s. 23)

W innym miejscu pisze jeszcze ostrzej:

Każdy jest przecież czymś w rodzaju zbioru obijających się o siebie ułomków, wypalonych niczym meteory, których nic ze sobą nie łączy, pogasłych nadziei, marzeń, zetlałych pragnień, zaprzepaszczonych uczuć, kłamstw podszywających się pod prawdy i prawd podszywających się pod kłamstwa, a wszystko to niezdolne choćby krążyć wokół wspólnej osi. (s. 29)

Czy naprawdę tylko to nas czeka? Rozczarowanie, poczucie klęski i bezsensu istnienia? Rozpad osobowości i przekonania, że nie znamy samych siebie? Myśliwski z perspektywy dojrzałego mężczyzny (pisarz miał 81 lat, kiedy książka się ukazała) przygląda się kondycji natury ludzkiej, dokonuje podsumowań życia swojego bohatera, zastanawia się nad jego tożsamością.

Pytania o sens istnienia

Powieść jest bardzo wymagającą lekturą – nie tylko jeśli chodzi o jej formę – brak fabuły, powoli snute rozważania, powtarzające się myśli, tematy, wspomnienia, ale także jeśli chodzi o dojrzałość czytelnika. Myśliwski stawia przed nami wielkie, niezbywalne zadania – chce, żebyśmy zrozumieli sens swojego istnienia, wiedzieli po co żyjemy. Czy są istotniejsze pytania?

Gra zawsze toczy się o wygraną, mimo kart, jakie przyszły. A to wymaga nie tylko umiejętności tasowania, przebijania, blefowania i nawet nie tego, żebyśmy umieli zachować zimną twarz. To wymaga, abyśmy wiedzieli, o co gramy, i chcieli tego chcieć. To umiejętność najtrudniejsza. (s. 127)

Czy da się czymkolwiek zapełnić życie, gdy nie stać człowieka na miłość

Drugim wielkim tematem w Ostatnim rozdaniu jest miłość. Bohater wspomina tajemniczą Marię, z którą przez całe życie wymieniał listy. Z tych, przewijających się przez całą książkę manuskryptów, czytelnik może poznać historię nieodwzajemnionej miłości, ucieczki bohatera przed bliskością, oddaniem i odpowiedzialnością za drugiego człowieka. „Nie umiałbym wytłumaczyć, co to znaczy być razem, nie doświadczyłem tego, lecz wydaje mi się, że to coś najtrudniejszego, na co stać nielicznych”, zauważa bohater w jednym miejscu (s. 268). Jest to jedyny ślad fabuły w książce – rozdzielone losy Marii i narratora, śledzone urywkowo w listach. Czytelnik może podglądać, jak potoczyły się ich osobne życia, które mogły być wspólnym losem.

Opus magnum

Chociaż Ostatnie rozdanie nie jest ostatnią książką pisarza, to zbudowałam w sobie przekonanie, że może być najważniejszą, stanowiącą rozliczenie z człowieczeństwem, ludzką tożsamością i pamięcią. To lektura niełatwa, flegmatyczna, z ledwie zarysowaną fabułą, która jest wymówką do snucia rozważań o losie człowieka, budowaniu tożsamości, ale też nieuchronności śmierci i wynikającym z tego sensie życia. Zakończę cytatem:

Jeśliby komuś udało się skonstruować zegar, który odmierzałby człowiekowi czas zmarnowany, pusty, i czas pełny, poświęcony jakiemuś pożytkowi, choćby własnemu, okazałoby się, że większość życia zmarnował. Więc może i tak to życie dane nam jest w nadmiarze. (s. 201)

Dla mnie lektura obowiązkowa i dzieło wybitne, do którego z chęcią za kilka lat wrócę, zobaczyć jak zmienił się mój odbiór powieści. Polecam serdecznie, chociaż wiem, że większości czytelników się nie spodoba.

Moja ocena: 10/10.

Wiesław Myśliwski, Ostatnie rozdanie
Wydawnictwo Znak, Kraków 2013
Liczba stron: 448
ISBN: 978-83-240-2780-4

*********************************************************************************

Man is a great burden to himself

The death of Wiesław Myśliwski this March prompted me to pick up another book from the author’s body of work—this time, The Last Deal (Original Polish title: Ostatnie rozdanie, book not translated to to English as of Oct’26). It is the sixth of his seven novels; I have quite a bit of catching up to do, as, until now, I had only read Stone upon Stone (Original Polish title: Kamień na kamieniu). The novel completely captivated me; its unhurried tone and retrospective view resonated deeply with me. Polish literature has suffered a great loss this year.

Memory is not for remembering, but for reminiscing

The Last Deal offers a retrospective look at life from the perspective of a mature man—a deeply philosophical gaze that takes stock of a lifetime and seeks out its meaning. The catalyst for these reflections is an old notebook filled with addresses and phone numbers—a collection representing all the people the protagonist has encountered. He attempts, first, to recall the individuals listed in the notebook, and second, to contemplate the function and role of memory, as well as the nature of his own identity and its inherent fluidity. These are the two central themes of the book: memory and identity. Together, they imbue the novel with a profound sense of melancholy, despondency, and resignation. In several passages, Myśliwski observes that memory cannot be trusted—that its primary function is not mere retention, but the act of reminiscing. Furthermore, since our identity is constantly shifting, one must ask: who are we, really?

People often speak of "being oneself"—a phrase rooted in the bold, confident assumption that our "self" remains constant. It is something everyone repeats. Yet, in truth, "being oneself" means nothing at all. To be oneself, one must first be someone—that is, one must know who one is. But how can we determine this, lost as we are among ever-shifting conceptions of ourselves? (p. 23)

Elsewhere, he writes even more sharply:

After all, each of us is something like a collection of fragments colliding with one another—burnt out like meteors, with nothing to bind them together—extinguished hopes, dreams, smouldering desires, squandered feelings, lies masquerading as truths, and truths masquerading as lies; and all of this incapable of even orbiting a common axis. (p. 29)

Is this truly all that awaits us? Disappointment, a sense of defeat, and the meaninglessness of existence? The disintegration of personality, coupled with the conviction that we do not know ourselves? From the perspective of a mature man—the author was 81 when the book was published—Myśliwski examines the human condition, takes stock of his protagonist’s life, and reflects upon his identity.

Questions about the meaning of existence

The novel is a highly demanding read—not only in terms of its form, characterized by an absence of plot, slowly unfolding reflections, and recurring thoughts, themes, and memories—but also in the level of maturity it requires from the reader. Myśliwski confronts us with profound, inescapable tasks: he challenges us to grasp the meaning of our own existence and to understand why we live. Could there be any questions more significant?

The game is always played to win, regardless of the cards one has been dealt. And this requires more than just the ability to shuffle, trump, bluff, or even keep a straight face. It requires knowing what is at stake—and truly desiring that stake. This is the most difficult skill of all. (p. 127)

Can anything fill a life when one is incapable of love?

The second major theme in The Last Deal is love. The protagonist recalls a mysterious woman named Maria, with whom he exchanged letters throughout his entire life. Through these manuscripts—which appear intermittently across the book—the reader uncovers a story of unrequited love and the protagonist’s flight from intimacy, devotion, and the responsibility that comes with caring for another person. "I wouldn't be able to explain what it means to be together—I’ve never experienced it—but it seems to me the most difficult thing of all, something only a few are capable of," the protagonist remarks at one point (p. 268). This serves as the book’s only real narrative thread: the divergent paths of Maria and the narrator, traced in fragments through their correspondence. The reader is given a glimpse into how their separate lives unfolded—lives that might otherwise have been a shared destiny.

An opus magnum

Although The Last Deal is not the author’s final book, I have come to believe it may well be his most significant—a reckoning with humanity, human identity, and memory. It is a challenging, measured read with a barely sketched-out plot, which functions merely as a pretext for exploring the human condition, the construction of identity, the inevitability of death, and the meaning of life that arises from it. I will conclude with a quote:

If someone were to construct a clock that could measure a person’s wasted, empty time against the time well spent—devoted to some useful purpose, even if only for one’s own benefit—it would turn out that most of one’s life had been wasted. Perhaps, then, this life is granted to us in abundance. (p. 201)

For me, this is essential reading—an outstanding work to which I will gladly return in a few years, just to see how my perception of the novel has evolved. I highly recommend it, though I am well aware that most readers will not care for it.

My rating: 10/10.

Author: Wiesław Myśliwski
Title: The Last Deal (book not translated to English as of Oct’26)
Publishing House: Znak, Kraków 2013
Number of pages: 448
ISBN: 978-83-240-2780-4

Oda Sakunosuke, Wiwat małżeństwo (夫婦善哉 Meoto Zenzai)

Tylko Japończycy potrafią tak dołująco pisać o związkach

Nie mam szczególnego sentymentu do wydawnictwa Tajfuny. Może dlatego, że żadna z książek, które do tej pory przeczytałam, nie skradła mojego serca. Z drugiej strony wydawca robi naprawdę dużo, żeby popularyzować literaturę azjatycką na polskim rynku. Może właśnie w tym tkwi problem – mimo ciekawego wstępu i starannej edycji tekstu popularyzowana proza jest nam jednak obca kulturowo i często trudna do przyswojenia. Wiwat małżeństwo nie odbiegło od normy i mnie nie porwało, dodatkowo – z perspektywy kobiety – to dość smutna lektura.

Sakunosuke Oda, Team Osamu Dazai

Urodzony w 1913 roku w Osace Sakunosuke Oda żył w bardzo burzliwych dla Japonii czasach. Imperium szykowało się do II wojny światowej, społeczeństwo przechodziło głębokie przemiany, jednoczyło się w pracy, by zapewnić narodowi sukces. Bohaterowie Ody nie propagują tych wzorców, stoją w wyraźnej sprzeczności z proponowanymi ideałami. Sam pisarz należał do grupy dekadentów buraiha, wraz ze znanym mi już Osamu Dazai i nieznanym jeszcze Ango Sakaguchi. Za jego życia część jego utworów była zabroniona, pokazywały bowiem biedę życia w Japonii po I wojnie światowej. Pisarz, niestroniący od używek, zmarł w wieku 33 lat w szpitalu w Tokio na krwotok płuc, będący wynikiem rozwiniętej gruźlicy. Na język polski przetłumaczono tylko jeden utwór, właśnie Wiwat małżeństwo.

Ślepa miłość

Niedługa powieść pokazuje losy pary – młodej  Chōko oraz próżniaka Ryūkichiego. Chōko pochodzi z ubogiej rodziny i szkoli się na gejszę. Jest wciąż nastolatką, kiedy poznaje znacznie od niej starszego i żonatego mężczyznę, i ulega jego namowom, by wspólnie uciec i rozpocząć życie. Wkrótce okazuje się, że Ryūkichi jest próżniakiem, nie ma głowy do interesów, a zapewnianie środków do życia zostawia swojej partnerce. Chōko dwoi się i troi, podejmuje nowe wyzwania, skrupulatnie oszczędza pieniądze, wspiera partnera, a potem także swoich rodziców, ale nie odchodzi od niewiernego mężczyzny. Z kolei pierworodny wydaje się rozpuszczony, bez skrupułów porzuca żonę i dziecko i wykorzystuje swoją młodszą partnerkę, czerpiąc z życia garściami, np. rozkoszując się wykwintnym jedzeniem czy uciechami towarzyskiego życia na koszt partnerki. Para wspólnie prowadzi wiele biznesów, które prędzej czy później bankrutują ze względu na rozrzutność mężczyzny.

Nawet Osaka nie rekompensuje smutku tej książki

Przyznam szczerze, że mimo opisów Osaki, z których słynie Oda, skupieniu na lokalnej kuchni i tradycji, książeczkę czytało mi się przykro. Bogata kultura miasta nikła pod opisami codziennej harówki i walki o byt, z przykrością patrzyłam na Chōko, która dzięki swojej pracowitości i obrotności mogła wieść całkiem przyjemne życie. Miłość do niewłaściwego człowieka całkowicie tę możliwość zniweczyła. Wspólne wyjście do kawiarni na słodki deser pokazuje, że w losach pary nic się nie zmieni, a ten kołowrót będzie trwał do końca. Przygnębiająca lektura.

Moja ocena: 5/10.

Sakunosuke Oda, Wiwat małżeństwo
Wydawnictwo Tajfuny, Warszawa 2021
Tłumaczenie: Agnieszka Stojek
Liczba stron: 88
ISBN: 978-83-959216-8-1

 

**********************************************************************************

Only the Japanese can write about relationships in such a depressing way

I don’t have any particular sentimental attachment to the Tajfuny Publishing House. Perhaps it is because none of the books I have read from them so far have truly captured my heart. On the other hand, the publisher does a great deal to popularize Asian literature on the Polish market. Perhaps that is precisely where the problem lies—despite interesting introductions and careful editing, the prose being promoted remains culturally alien to us and is often difficult to fully grasp. Hurray for Marriage, or Sweet Beans for Two!, translated as part of Stories of Osaka Life, was no exception and failed to captivate me; furthermore—from a woman’s perspective—it makes for a rather sad read.

Sakunosuke Oda, Team Osamu Dazai

Born in Osaka in 1913, Sakunosuke Oda lived through turbulent times in Japan. The Empire was gearing up for World War II, and society was undergoing profound changes, uniting in labor to ensure the nation's success. Oda’s characters do not champion these patterns; they stand in stark contrast to the prevailing ideals. The writer himself belonged to the Buraiha (Decadent School) group, alongside Osamu Dazai—whom I already knew—and Ango Sakaguchi, whom I have yet to discover. During his lifetime, some of his works were banned because they depicted the poverty of life in post-World War I Japan. A man who did not shy away from substance abuse, the writer died at the age of 33 in a Tokyo hospital from a pulmonary hemorrhage caused by advanced tuberculosis. Only one work has been translated into Polish - Hurray for Marriage, or Sweet Beans for Two!

Blind Love

This short novel follows the lives of a couple: young Chōko and the ne'er-do-well Ryūkichi. Chōko comes from a poor family and is training to be a geisha. She is still a teenager when she meets a married man much older than herself and succumbs to his persuasion to run away together and start a life. It soon turns out that Ryūkichi is a loafer with no head for business, leaving the task of earning a living to his partner. Chōko works tirelessly, taking on new challenges, saving money scrupulously, and supporting both her partner and—later—her parents, yet she never leaves the unfaithful man. For his part, the man appears spoiled; he abandons his wife and child without a qualm and exploits his younger partner, living life to the fullest—indulging in gourmet food and social pleasures at her expense. The couple runs several businesses together, all of which eventually go bankrupt due to the man's extravagance.

Even Osaka Cannot Compensate for the Book's Sadness

To be honest, despite the descriptions of Osaka for which Oda is famous—and the focus on local cuisine and traditions—I found the book a painful read. The city's rich culture was overshadowed by depictions of daily drudgery and the struggle for survival; it was disheartening to watch Chōko, who, given her industriousness and resourcefulness, could have led a truly pleasant life. Loving the wrong man completely destroyed that possibility. A shared trip to a café for a sweet dessert reveals that nothing in the couple's lives will change, and this cycle will continue indefinitely. A disheartening read.

My rating: 5/10.

Author: Sakunosuke Oda
Title: Hurray for Marriage, or Sweet Beans for Two! (part of Stories of Osaka Life)
Publishing House: Tajfuny, Warsaw 2021
Translation: Agnieszka Stojek
Page count: 88
ISBN: 978-83-959216-8-1

Justyna Kopińska, Z nienawiści do kobiet

Nie wszystko złoto co się świeci

Jak widać na moim blogu, nieczęsto sięgam po reportaż. Mam z nim taki problem, że temat szybko się starzeje, znika z wokandy, a po kilku latach jest już zupełnie nieaktualny. Jednak na wyprzedaży bibliotecznej książka polskiej dziennikarki Justyny Kopińskiej skusiła mnie wzmiankowanymi na okładce wyróżnieniami – Nagrodą Polskiej Agencji Prasowej im. Ryszarda Kapuścińskiego, Nagrodą im. Teresy Torańskiej, czy wreszcie European Press Prize (m.in.). Okładka też jest dobra, zapowiada pewną dynamikę, surowość, akcję. Biorę, czytam – pomyślałam.

Reportażowy misz-masz

Jak pomyślałam, tak zrobiłam, i tomik Kopińskiej przypomniał mi, dlaczego za reportażem nie przepadam. Zbiór Z nienawiści do kobiet zawiera osiem reportaży i stanowiący 20% książki wywiad z Autorką. Widać więc, że poszczególne teksty nie są bardzo obszerne, a dodatkowo ogromna czcionka sprawia, że 220-stronicowa pozycja staje się lekturą na jeden wieczór. Tego typu zabiegi zawsze są oszukiwaniem czytelnika i jestem na nie wyczulona. Tytuł pochodzi z trzeciego tekstu, który opisuje falę molestowań w wojsku przez przełożonych. Oprócz tego w zbiorku znajdują się – otwierający tomik wywiad z synem Violetty Villas, Krzysztofem, i jego żoną, Małgorzatą, potem tekst o skazanym księdzu-pedofilu, który przez wiele lat gwałcił swoją uczennicę Kasię, a po złagodzonym wyroku dalej odprawia msze święte i ma kontakt z dziećmi (choćby przez Internet). Jest reportaż o homoseksualnych wiernych w kościele, o dyrektorze zakładu karnego w Sztumie, Andrzeju Górce, który zabił osadzonego i ze względu na stwierdzone zaburzenia psychiczne nie poniósł konsekwencji prawnych, jest poruszająca historia Leopolda Kozłowskiego, pianisty, dyrygenta, kompozytora, ostatniego przedstawiciela przedwojennych klezmerów w Polsce, który wspomina swoje życie, doświadczenia II wojny światowej z obozu pracy w Jaktorowie, a potem w Kurowicach. Jest historia brutalnych morderstw w Gliwicach z lat 90-tych, wreszcie opowieść niedosłyszącej dziewczyny o życiu w środowisku sportowym i gehennie, jaką przeszła przez swoją niepełnosprawność w szkole. Jak widać, tytuł jest pewnym naciągnięciem, marketingowym chwytem, może na fali zrodzonego w 2017 roku ruchu #me too (pozycja wyszła w 2018 roku). Autorka mocno też skacze z tematu na temat i te reportaże lepiej się pewnie czyta w gazecie, kiedy temat jest jeden całkowicie pochłania uwagę czytelnika.

Bez zachwytu

Chociaż więc Kopińska pisze poprawnym reporterskim stylem, przytacza fakty, stara się dotrzeć zarówno do ofiar, jak i do oprawców i opisać wydarzenia jak najbardziej bezstronnie, jest jakaś tendencyjność w wyborze tematów i ich prowadzeniu. Dobór tekstów też wydaje się przypadkowy, pozbierany zapewne z innych miejsc w jeden tomik po komercyjnym sukcesie poprzedniego zboru Polska odwraca oczy. U mnie Z nienawiści do kobiet nie zostanie na półce, pójdzie dalej. Takie reportaże mają też to do siebie, że już się do nich nie wraca. Dla mnie trochę rozczarowanie.

Moja ocena: 5/10.

Justyna Kopińska, Z nienawiści do kobiet
Świat Książki, Warszawa 2018
Liczba stron: 224
ISBN: 978-83-8031-853-3

**********************************************************************************

All That Glitters Is Not Gold

As you can see from my blog, I don’t often pick up works of reportage. My issue with the genre is that the subject matter ages quickly; it drops out of the public eye and, after a few years, becomes completely outdated. However, at a library sale, a book by Polish journalist Justyna Kopińska caught my eye thanks to the accolades mentioned on the cover—the Polish Press Agency’s Ryszard Kapuściński Award, the Teresa Torańska Award, and the European Press Prize, among others. The cover is striking, too, promising a certain dynamism, rawness, and action. "I’ll take it and read it," I thought.

A Hodgepodge of Reportage

I did exactly that, and Kopińska’s volume reminded me why I’m not particularly fond of reportage. The collection Out of Hatred for Women contains eight pieces of reportage and an interview with the author that makes up 20% of the book. It is evident, then, that the individual texts are not very long; furthermore, the use of a huge font turns this 220-page volume into a one-evening read. Such tactics always feel like cheating the reader, and I am particularly sensitive to them. The title comes from the third piece, which describes a wave of sexual harassment committed by superiors in the military. In addition, the collection includes an interview—opening the volume—with Violetta Villas’s son, Krzysztof, and his wife, Małgorzata; a piece about a convicted pedophile priest who raped his student, Kasia, for years and—following a reduced sentence—continues to celebrate Mass and maintain contact with children (including via the Internet). There is a report on homosexual believers within the Church; a story about Andrzej Górka, the warden of the Sztum prison, who killed an inmate but faced no legal consequences due to diagnosed mental disorders; and the moving story of Leopold Kozłowski—pianist, conductor, composer, and the last representative of pre-war klezmer musicians in Poland—as he recalls his life and his experiences during World War II in labor camps in Jaktorów and later Kurowice. The book also covers a series of brutal murders in Gliwice during the 1990s and, finally, the story of a hearing-impaired girl recounting her life in the sports world and the ordeal she endured at school because of her disability. As is evident, the title is something of a stretch—a marketing ploy, perhaps riding the wave of the #MeToo movement that emerged in 2017 (the book was published in 2018). The author also jumps frequently from topic to topic; these reports likely read better in a newspaper, where a single subject can fully capture the reader's attention.

Not impressed

So, although Kopińska writes in a competent journalistic style—citing facts and striving to reach both victims and perpetrators while describing events as impartially as possible—there is a certain bias in her choice of topics and how she handles them. The selection of pieces also seems haphazard, likely gathered from various sources into a single volume following the commercial success of her previous collection, Poland Looks Away (original title: Polska odwraca oczy, not translated into English as of Oct’26). Out of Hatred for Women won’t be staying on my bookshelf; I’ll be passing it on. That is the nature of this kind of reportage—one rarely returns to it. For me, it was a bit of a disappointment.

My rating: 5/10. 

Author: Justyna Kopińska
Title: Out of Hatred for Women (book not translated to English as of Oct’26)
Publishing House: Świat Książki, Warsaw 2018
Number of pages: 224
ISBN: 978-83-8031-853-3

Wisława Szymborska, Kornel Filipowicz, Listy Najlepiej w życiu ma twój kot

Całuję cię z zachowaniem zasad higieny

W ubiegłym roku czytałam – dość jednostronną – korespondencję Wisławy Szymborskiej z Czesławem Miłoszem, i książka ta średnio przypadła mi do gustu. Teraz sięgnęłam po korespondencję Noblistki z jej długoletnim partnerem, również uznanym pisarzem o sporym dorobku, Kornelem Filipowiczem. Sama książka jest słusznej długości (ponad 400 stron), zawiera mnóstwo reprodukcji wysyłanych przez parę kartek, faksymilów ich listów i notatek. Czytało mi się ją powoli, choć teoretycznie powinna iść jak z płatka – być może przez brak fabuły, skupienie na detalach codzienności, pewną monotonię tej korespondencji. Mam wrażenie, że zyskałam wgląd w intymną, pełną czułości relację, jednak bez przekraczania jakiejś subtelnej granicy. Myślę też, że jeśli ktoś szuka portretu życia artysty w PRL-u, to ta książka tworzy bardzo dokładny i szczegółowy obraz, jak to wtedy wyglądało.

Relacja dwojga ludzi przede wszystkim

Oczywiście na pierwszym miejscu jest relacja dwojga Artystów, ich codzienność, czasami brak weny, często pisanie, liczne obowiązki towarzyskie, wernisaże, zloty pisarzy, itd. Jest to relacja pełna czułości, tęsknoty, a także zdrowej zazdrości. Oboje są wobec siebie czuli, troskiwi, ale też zabawni: „Myślę o Tobie ciągle i kocham Cię bezustannie (tylko z przerwą obiadową), pisze Szymborska do Filipowicza z Zakopanego (s. 24), a nieco dalej „Całuję cię z zachowaniem zasad higieny – W.” (s. 36) czy też „Całuję Cię bez zastrzeżeń – Wisława” (s. 91). Filipowicz odpowiada: „Z powodu braku miejsca całuję Cię tylko 1 x, ale bardzo mocno. K.” (s. 27), albo: „Oprócz tego: Nawoja, przy okazji porządkowania domu nadwerężyła sobie trochę nogę – ale o tym pisać do Ciebie mi zabroniono, więc mnie nie zdradź. I w ogóle nie zdradzaj. Ucałowania – K.” (s. 216). Takich zabawnych wymian i drobnostek jest w tej korespondencji multum.

Wyniesienie listów na poziom literatury

Tym, co mnie zaskoczyło, to jak bardzo literatura przesiąknęła do tej korespondencji, jak bardzo na nią wpłynęła – zwłaszcza Szymborska zaludniała swoje listy fikcyjnymi postaciami, a to nieistniejącą, zakochaną w Kornelu służącą Rózią, która pisała mu listy pełne błędów ortograficznych, a to korespondencja od śmiałych fanek, a to wreszcie mamy listy od hrabiny Lanckorońskiej, odzwierciedlające relację Szymborskiej z Filipowiczem. Pokazują one niesamowite poczucie humory Szymborskiej, dają też możliwość wyrażenia rozczarowania, gniewu czy innych negatywnych emocji z dystansem i delikatnością (najczęściej są to upomnienia za brak odpowiedzi na korespondencję lub po prostu zazdrość). Kolejną warstwą tej publikacji są wyklejanki Szymborskiej, które są majstersztykiem samym w sobie, znów przesiąkniętym ironicznym poczuciem Autorki i bezbłędnym kolażem wycinków z gazet, absurdalnym zestawianiem ilustracji, twórczym nadrabianiem za braki na rynku kartek pocztowych.

PRL jako bohater tła

Drugim wielkim bohaterem jest PRL i trudne realia życia w tym czasie i miejscu. Kłopoty z zaopatrzeniem, nieustanna poszukiwanie dobrej jakości żywności, odwieczne kolejki, rosnące ceny, ale też aktywne poszukiwania ciekawych książek i kart pocztowych do kolekcji po antykwariatach. Ile się Szymborska z Filipowiczem musieli natłuc w autobusach podczas wyjazdów na Mazury, do Zakopanego czy do Lanckorony! Ileż musieli znosić niespodziewanych przerw w dostawie prądu, braków w zaopatrzeniu, a może udawało im się to wszystko przetrwać właśnie dzięki zbawiennemu poczuciu humoru. Listy pokazują ich codzienność – i w zasadzie ich troski i obserwacje, prócz literackiej wrażliwości na słowo – niewiele się różnią d tych naszych.

Tę korespondencję Szymborskiej przyjęłam lepiej, niż poprzednią (choć później wydaną), z Miłoszem. Pod każdym listem, który tego wymaga, jest adnotacja, kim są wzmiankowane postaci, albo szersze wyjaśnienie kontekstu, dzięki czemu listy są klarowne i dobrze objaśnione. Towarzyszące korespondencji faksymile listów i pocztówek jest w kolorze, w świetnj jakości. Jedynie Posłowie i adnotacja Od wydawców trochę mnie rozczarowały, bo nic szczególnie nowego nie wniosły. Warto sięgnąć po tę publikację, chociaż myślę, że jest bardziej kierowana do fanów Noblistki niż do czytelniczego ogółu.

Moja ocena: 7/10

Wisława Szymborska, Kornel Filipowicz, Listy Najlepiej w życiu ma twój kot
Wydawnictwo Znak, Kraków 2016
Liczba stron: 448
ISBN: 978-83-240-4361-3

***********************************************************************************

I kiss you—observing all hygiene protocols

Last year, I read the correspondence between Wisława Szymborska and Czesław Miłosz—a rather one-sided exchange—and the book didn't particularly appeal to me. Now, I’ve turned to the correspondence between the Nobel laureate and her long-time partner, Kornel Filipowicz—himself an acclaimed writer with a substantial body of work. The book is rich in volume (over 400 pages) but also in reproductions of the postcards the couple sent, facsimiles of their letters and notes. I read it slowly, even though, in theory, I should have flown by—perhaps due to the lack of a narrative arc, the focus on the minutiae of daily life, and a certain monotony inherent in the correspondence. I feel I gained insight into an intimate, tender relationship without ever crossing a subtle boundary of privacy. I also think that anyone looking for a portrait of an artist's life in the Polish People's Republic (PRL) will find this book paints a very precise and detailed picture of what that reality was like.

First and foremost, a relationship between two people

Naturally, the primary focus is the relationship between these two artists: their daily lives, occasional creative blocks, frequent writing sessions, numerous social obligations, art openings, writers' gatherings, and so on. It is a relationship filled with tenderness, longing, and even a healthy dose of jealousy. They are both affectionate and caring toward one another, yet also playful: "I think of you constantly and love you ceaselessly (except for a lunch break)," Szymborska writes to Filipowicz from Zakopane (p. 24); a little further on, "I kiss you while observing hygiene rules – W." (p. 36) or "I kiss you without reservations – Wisława" (p. 91). Filipowicz replies: "Due to a lack of space, I kiss you only once, but very hard. K." (p. 27), or: "Also: Nawoja strained her leg a bit while tidying up the house—but I was forbidden to write to you about it, so forgive me for this treachery. But don’t become treacherous yourself. Kisses – K." (p. 216). There is a multitude of such playful exchanges and little details in this correspondence.

Elevating the letters to the level of literature

What surprised me was the extent to which literature permeated this correspondence and influenced it; Szymborska, in particular, populated her letters with fictional characters—such as Rózia, a non-existent maid in love with Kornel who wrote him letters full of spelling errors, or correspondence from bold female fans, and finally, letters from Countess Lanckorońska that mirrored Szymborska’s own relationship with Filipowicz. They reveal Szymborska’s incredible sense of humour and offer a way to express disappointment, anger, or other negative emotions with a touch of detachment and delicacy (most often, these are gentle rebukes for failing to reply to correspondence or simply expressions of envy). Another layer of this publication consists of Szymborska’s collages—masterpieces in their own right, once again imbued with the author’s ironic sensibility. They feature flawless arrangements of newspaper clippings and absurd juxtapositions of illustrations, serving as a creative remedy for the nasty selection of postcards available on the market at the time.

The Polish People’s Republic (PRL) as a background character

The second major protagonist is the Polish People’s Republic itself and the harsh realities of life in that time and place. There were supply shortages, the constant hunt for quality food, endless queues, and rising prices—but also the active scouring of second-hand bookshops for interesting books and postcards to add to their collections. How much time Szymborska and Filipowicz must have spent enduring grueling bus rides to Masuria, Zakopane, or Lanckorona! How many unexpected power outages and supply shortages they had to weather—though perhaps they managed to survive it all precisely thanks to their saving grace: a sense of humour. The letters reveal their daily lives, showing that—aside from their literary sensitivity to language—their concerns and observations differ little from our own.

I found this collection of Szymborska’s correspondence more engaging than the previous volume (though published later) featuring her letters to Czesław Miłosz. Wherever necessary, each letter is accompanied by a note identifying the figures mentioned or providing a broader explanation of the context, ensuring the letters are clear and well-explained. The accompanying facsimiles of letters and postcards are in color and of excellent quality. I was slightly disappointed only by the Afterword and the Publisher’s Note, as they offered nothing particularly new. This publication is well worth reading, though I believe it is aimed more at fans of the Nobel laureate than at the general reading public.

My rating: 7/10

Authors: Wisława Szymborska, Kornel Filipowicz
Title: Letters: Your Cat is to be Envied (book not translated as of October 2026)
Publishing House: Znak, Kraków 2016
Number of pages: 448
ISBN: 978-83-240-4361-3

Tove Jansson, Księga lata (Sommarboken)

Lato dotrzymuje obietnicy i przemija

Po niewielką – wbrew tytułowi – Księgę lata, wydaną przepięknie w tym roku przez wydawnictwo Czarne, sięgnęłam, by zacząć kompletować dostępne na polskim rynku publikacje Tove Jansson. Zaczęłam rok z Muminkami, przeszłam przez listy i część opowiadań, więc z ciekawością chwyciłam za 150-stronicową publikację. Choć przyznam szczerze, że poprzednie, „dorosłe” opowiadania Jansson ze zbioru Wiadomość mnie nie zachwyciły, to Księga lata ma pewną spójność i zadziorność, której tam brakowało. Plus – lato się kończy, więc to najlepszy sposób na pożegnanie się z nim.

Buntownicza babcia, buntownicza wnuczka

Niewielka książeczka Jansson to zbiór opowiadań, których akcja toczy się na wyspie, a głównymi bohaterkami są babcia i wnuczka Sophia. Historie te są niezwykle intymne, kameralne, a jednocześnie przesycone humorem i pogodną atmosferą. Babcia jest pokazana jako osoba starsza, często zmęczona, potrzebująca dodatkowego wypoczynku i snu, zmagająca się z ograniczeniami swojego zaawansowanego wieku.

Co za głupota, pomyślała. Dlaczego nigdy nie zdobyłam się na odwagę, żeby mu powiedzieć, że nie ma nic gorszego niż sherry. A potem było za późno. Naprawdę szkoda, zwłaszcza, że przecież osiągnęła już ten wiek, kiedy spokojnie można mówić prawdę w mniej ważnych sprawach. (s. 105)

Jednocześnie starsza pani jest kreatywna, ciekawa świata, często ma postawę buntowniczą. Jest po prostu urocza i bardzo przypomina mi moją Babcię. Wnuczka natomiast jest jeszcze dzieckiem, z typową dla tego wieku ciekawością, czasami z lękami i obawami, ale także buntem. Jest więc wybuchowo, zabawnie, ale też mądrze i życiowo.

Natura jako bohater tła, który dyktuje warunki

Bohaterką tła jest natura, bacznie obserwowana przez babcię i dziewczynkę. Obu paniom nie podoba się, kiedy sąsiednia wyspa zostaje wyrównana przez buldożer i powstaje na niej rozległa rezydencja, którą zresztą mają okazję zobaczyć w dość zaskakujących okolicznościach. Pory roku przechodzą przez wyspę, nie przyjmują się egzotyczne – jak na chłodne skandynawskie warunki – tulipany, ale można obserwować lokalny las i rozkwitające kwiaty. Natura rządzi, dyktuje warunki, a wyspa jest przyjazna i nadaje się do zamieszkania tylko przez część roku.

Woda jest jeszcze lodowata, ziemia twarda, z każdym dniem coraz silniejsze światło, czyli ciepło i raj są w zasięgu ręki. I co roku się zapomina, że szczęście jest w oczekiwaniu, nie w spełnieniu. (s. 140)

Mnie Księga lata urzekła i co chwila natrafiałam w niej na pełne humoru fragmenty, które mnie zachwycały. To chyba najlepsza z „dorosłych” książek Jansson, którą do tej pory miałam okazję czytać, a jednocześnie druga naprawdę mocna pozycja w serii Nowy kanon wydawnictwa Czarne. Oj, będzie się działo!

Moja ocena: 9/10.

Tove Jansson, Księga lata
Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2026
Tłumaczenie: Halina Thylwe
Liczba stron: 160
ISBN: 978-83-8396-334-1

 

********************************************************************************

Summer keeps its promise and passes

I picked up The Summer Book—a slim volume, despite its title, beautifully published this year by Czarne Publishing House—as part of my effort to collect Tove Jansson’s works available on the Polish market. Having started the year with the Moomins and moved on to her letters and some of her short stories, I was curious to see what this 150-page book held. Although I must honestly admit that Jansson’s previous "adult" stories—specifically the collection *Wiadomość* (The Message)—did not particularly impress me, *The Summer Book* possesses a certain coherence and feistiness that the earlier work lacked. Plus, with summer drawing to a close, it is the perfect way to bid the season farewell.

A rebellious grandmother, a rebellious granddaughter

Jansson’s slim volume is a collection of stories set on an island, centering on a grandmother and her granddaughter, Sophia. These tales are incredibly intimate and quiet, yet imbued with humor and a cheerful atmosphere. The grandmother is portrayed as an elderly woman—often tired, in need of extra rest and sleep, and grappling with the limitations of advanced age.

How silly, she thought. Why could I never bring myself to tell him I hate sherry? And now it’s too late. It really was a shame, seeing that she had now reached the age where a person can safely be truthful about small things. (p. 105)

At the same time, she is creative, curious about the world, and often displays a rebellious spirit. She is simply charming and reminds me a great deal of my own grandmother. The granddaughter, meanwhile, is still a child—possessing the curiosity typical of that age, along with the occasional fears and anxieties, but also a rebellious streak. The result is a mix of the explosive and the amusing, yet also something wise and true to life.

Nature acts as a background character that dictates the terms

Indeed, nature—keenly observed by both the grandmother and the girl—is a protagonist in its own right. Neither of them is pleased when a neighboring island is leveled by a bulldozer to make way for a sprawling residence—a place they eventually get to see under rather surprising circumstances. The seasons sweep across the island; while exotic tulips—unusual for the chilly Scandinavian climate—fail to take root, one can observe the local forest and the blossoming wildflowers. Nature reigns supreme and sets the rules, rendering the island hospitable and habitable for only part of the year.

The water is still ice cold, the ground hard, and the light grows stronger every day.  You know that warmth and paradise are there within reach. And every year you forget that happiness is in anticipation, not fulfillment. (p. 140)

I was captivated by The Summer Book time and again, I came across humorous passages that delighted me. It is arguably the best of Jansson’s "adult" books I have read so far, and at the same time, a second truly outstanding title in the *Nowy Kanon* (New Canon) series from Czarne Publishing House. Oh, it’s going to be quite something!

My rating: 9/10.

Author: Tove Jansson
Title: The Summer Book
Publishing House: Czarne, Wołowiec 2026
Translation: Halina Thylwe
Number of pages: 160
ISBN: 978-83-8396-334-1

Jakub Jarno, Kontury

Zdarzenia są konturami, a pamięć tym, co je wypełnia

Cały czas próbuję zwiększać ilość czytanych/przyswajanych książek, a zmniejszać czas spędzony na telefonie. Oj, nie jest to proste. Testuję więc różne książki w wersji audiobooka, chociaż niektóre okazują się dla mnie w tej formie za trudne (np. Orbita Samanthy Harvey), a niektóre zbyt niepokojące (niektóre kryminały, zwłaszcza podczas samotnej wędrówki po górach). Natomiast Kontury Jakuba Jarno „weszły mi” wspaniale, chociaż nie jestem wielkim fanem Mai Ostaszewskiej, która czyta jedną część książki, często ze straszliwą manierą. Natomiasy Krzysztof Gosztyła, drugi lektor, czaruje ciepłem głosu i spokojnym tempem narracji. Książka wciąga od samego niemal początku i można spokojnie śledzić fabułę, nawet robiąc coś innego.

Tajemniczy Jakub Jarno

O samym Autorze nie dowiemy się zbyt wiele, bo strzeże swojej prywatności i przemawia tylko za pośrednictwem swoich książek. Do tej pory w Wydawnictwie Literackim ukazały się dwie ksiązki Jakuba Jarno – debiutancka i zbierająca bardzo dobre recenzje Światłoczułość (2024), a rok później czytane przeze mnie Kontury. Wydawnictwo WAB wydało natomiast Marionetkę – to zupełna świeżynka, wydana w połowie września tego roku (2026). Ja zaczęłam więc od środka, trochę przypadkowo, gdyż książkę znalazłam, klasycznie, na półce z nowościami w bibliotece i skusiła mnie jej piękna, ascetyczna okładka, nawiązująca zresztą do treści powieści.

Zarys fabuły

Kontury, napisane retrospektywnie, opowiadają historię życia Wandy Jeżyńskiej. Dziewczynka urodziła się pod sam koniec II wojny światowej i los jej rodziców pozostaje nieznany. Trafia więc najpierw pod opiekę zakonnic, a potem do opolskiejgo domu dziecka „Jedynak”, gdzie musi radzić sobie w nowej hierarchii i z wyjątkowo okrutną dyrektorką placówki, Baronową. Pokazując swoje umiejętności gry w palanta dziewczynka ulega wypadkowi i ma poważnie uszkodzone oko, dlatego trafia do izolatki, bez żadnej pomocy medycznej. Po wstawiennictwie innych dzieci ogląda ją felczer, ale oko nie zostaje należycie zaopiekowane i konsekwencje tego zaniedbania będzie Wanda ponosić do końca życia. Okazuje się też, że dziewczynka ma wielki talent do gry w tenisa, który w ostatnim niemal momencie zostaje zauważony przez państwa Wimbledon, a więc Tadeusza (Tediego) i Polę  Sierpińskich, którzy ratują dziewczynę z opresji. Zaczyna się dla niej jednak kolejna gehenna z opiekunką-alkoholiczką. Wanda nie miała w życiu lekko... Jej historia porusza i trzyma w napięciu do samego końca.

Realia życia w PRLu, odtwarzane przez zawodną pamięć

Dodatkową wartością w książce jest próba oddania realiów życia w PRLu. Akcja toczy się od lat tużpowojennych poprzez 60-te dalej, ale już z mniejszymi szczegółami. Jarno pokazuje biedną rzeczywistość, braki w zaopatrzeniu, konieczność korzystania z budek telefonicznych, zachwyt zachodnimi markami i trudne realia tamtych czasów. Chociaż część detali się rozsypuje albo nie zgadza, pokazując luki w pamięci albo też autokreację w opowiadanych przecież jakiemuś słuchaczowi wspomnieniach. „- Zdarzenia są konturami, a pamięć tym, co je wypełnia”, mówi główna bohaterka (s.372). To prowadzi nas do drugiego, a w zasadzie najważnieszego tematu książki – budowania tożsamości. Wanda musiała stworzyć się na nowo nie mając żadnego punktu odniesienia, rodziny, przodków, nawet personaliów. Jednocześnie bohaterka patrzy na swoją własną historię z perspektywy całego swojego życia, często się w swojej narracji zawieszając, podróżując w inne rejony czy miejsca, przez co narracja jest delikatnie rwana, ale nadal zrozumiała. „[...] człowiek się musi opowiedzieć i tylko wtedy istnieje. O tym, że jak już się opowie, to zawsze w formie fikcji”, nyśli dalej Jeżyńska. Upływający czas nadaje życiu niezbędną perspektywę, głębię i poczucie kierunku.

Kontury mają za mało wiarygodne wypełnienie?

Ja skończyłam książkę trochę rozdarta. Z jednej strony dramatyzm tej historii przypomina mi nieco losy Jude’a z Małego życia Hanyi Yanagihary – na Wandę spada podobnie dużo ciosów od losu, przez co fabuła może wydawać się troszeczkę naciągana. Z drugiej strony – skończyłam właśnie czytać listy Wisławy Szymborskiej i Kornela Filipowicza, które lepiej i dobitniej pokazywały realia życia w czasach PSLu, niż cała powieść w tamtych czasach osadzona. Jarno ma dużo pięlnych, trafnych zdań w swojej książce, ciekawych spostrzeżeń, które każą człowiekowi na chwilę przystanąć i zastanowić się nad wieloma tematami, ale czy mu uwierzyłam? Czy fikcyjność, a dokładniej pewna szcztuczność tego opowiadania mnie trochę nie razi i nie odrzuca? No właśnie nie wiem. Przekonajcie się sami, to nie jest zła literatura.

Moja ocena: 6/10.

Jakub Jarno, Kontury
Wydawnictwo Literackie, Kraków 2025
Liczba stron: 376
ISBN: 978-83-08-08691-9

***********************************************************************************

Events are outlines, and memory is what fills them

I am constantly trying to increase the number of books I read or absorb while cutting down on the time I spend on my phone. Oh, it’s not easy. So, I experiment with various audiobooks, though some prove too difficult for me in that format (e.g., Samantha Harvey’s Orbital) and others too unsettling (certain crime novels, especially when hiking alone in the mountains). However, Jakub Jarno’s Outlines (book not translated to English as of October 2026) really resonated with me—even though I’m not a huge fan of Maja Ostaszewska, who narrates one part of the book; she often employs a rather grating, affected style. On the other hand, Krzysztof Gosztyła, the second narrator, works his magic with the warmth of his voice and a calm, steady pace. The book draws you in almost from the very beginning, and it’s easy to follow the plot even while doing something else.

The mysterious Jakub Jarno

We don’t learn much about the author himself, as he guards his privacy and speaks only through his books. So far, Publishing House Wydawnictwo Literackie has published two of Jakub Jarno’s books: his debut—the highly acclaimed Światłoczułość (Photosensitivity, not translated into English as of Oct’26, published 2024)—and, a year later, Outlines, the one I listened to. Meanwhile, WAB published Marionetka (Puppet, not translated to English)—a brand-new release from mid-September of this year (2026). I started somewhere in the middle, somewhat by chance; I found the book as usual recently—on the library’s new arrivals shelf, and I was drawn in by its beautiful, minimalist cover, which actually reflects the novel’s content.

Plot Outline

Written as a retrospective narrative, the book recounts the life story of Wanda Jeżyńska. Born at the very end of World War II, she is left orphaned—her parents' fate unknown. She is placed first in the care of nuns and later in the "Jedynak" orphanage in Opole, where she must navigate a new social hierarchy and contend with the facility's exceptionally cruel director, known as "The Baroness." While demonstrating her skills at palant (a traditional Polish bat-and-ball game), she suffers an accident that severely damages her eye; consequently, she is confined to an isolation room without medical attention. After the other children intervene, a medical assistant examines her, but the eye is not properly treated, and Wanda suffers the consequences of this neglect for the rest of her life. It also turns out that the girl possesses great talent for tennis—a gift noticed at the eleventh hour by the "Wimbledons," Tadeusz ("Tedi") and Pola Sierpiński, who rescue her from her plight. Yet, a new ordeal begins for her with an alcoholic guardian. Wanda’s life was far from easy... Her story is moving and keeps the reader in suspense until the very end.

Life in the Polish People's Republic (PRL) as recalled by fallible memory

An added value of the book is its attempt to capture the realities of life in the Polish People's Republic (PRL). The action spans the immediate post-war years through the 1960s and beyond, though with less detail regarding the later periods. Jarno depicts a reality defined by poverty, supply shortages, the necessity of using public phone booths, a fascination with Western brands, and the harsh conditions of the era. Although some details fall apart or fail to align—revealing memory gaps or perhaps self-invention in recollections shared with a listener—the protagonist observes: "Events are outlines, and memory is what fills them in" (p. 372). This leads us to the book’s second—and arguably most important—theme: the construction of identity. Wanda had to reinvent herself without any reference points—no family, no ancestors, not even a personal history. At the same time, she views her own story from the perspective of a lifetime; she often pauses in her narrative, drifting to other times or places, which makes the storytelling slightly fragmented yet still coherent. "[...] a person must tell their own story, and only then do they exist. And... once told, it always takes the form of fiction," Jeżyńska reflects. The passage of time lends life necessary perspective, depth, and a sense of direction.

Is the filling of those outlines not quite credible?

I finished the book feeling somewhat conflicted. On one hand, the story’s dramatic intensity reminds me a bit of Jude’s fate in Hanya Yanagihara’s A Little Life—Wanda suffers a similarly relentless barrage of blows from fate, making the plot seem perhaps a tad far-fetched. On the other hand, I had just finished reading the letters exchanged between Wisława Szymborska and Kornel Filipowicz; those letters depicted the realities of life during the PSL era far better and more poignantly than the entire novel set in that period. Jarno’s book contains many beautiful, apt sentences and intriguing observations that make you pause and reflect on various themes—but did I find it convincing? Did the fictional nature—or rather, a certain artificiality—of the narrative perhaps jar or put me off a little? I honestly don’t know. See for yourselves; it’s not bad writing.

My rating: 6/10.

Author: Jakub Jarno
Title: Outlines (book not translated to English as of October 2026)
Publishing House: Wydawnictwo Literackie, Kraków 2025
Number of pages: 376
ISBN: 978-83-08-08691-9