Grzegorz Piątek, Świątynia i śmietnik

Mądrze i ciekawie o architekturze

To było moje drugie podejście do tej książki. Wypożyczyłam ją w bibliotece wcześniej raz, ale w niesprzyjającym czasie (w okolicach Bożego Narodzenia) i po prostu nie udało mi się do niej usiąść. Tym razem zadecydował przypadek – stała na osławionej półce nowości, więc sięgnęłam po nią ponownie. Bardzo się cieszę, że to zrobiłam. Książka jest znakomita.

Co czytelnik znajdzie w środku?

Myślę, że Piątek pisze o architekturze równie ciekawie, co Filip Springer. Na książkę składa się tytułowy wstęp, 12 esejów plus końcowy manifest, posłowie, bibliografia i indeks. Autor pisze o kalejdoskopie polskich miast – Łodzi, Warszawie, Suwałkach, Gdyni, Sopocie czy Rybniku, a w kontekście tych miast o różnych urbanistycznych bolączkach i ideach – mieście piętnastominutowym, dostępnej i sprawnej komunikacji miejskiej, budownictwie społecznym, cohousingu senioralnym, współgraniu architektury z zielenią i otoczeniem, a nawet różnicach w dostępności sanitariatów dla kobiet i mężczyzn. Chociaż Warszawa dominuje, to jednak sporo miejsca poświęcone jest innym lokalizacjom i książka opiera się stolicocentryzmowi. Dodatkowo, po każdym rozdziale podana jest wyczerpująca bibliografia, co jest niesamowicie wygodne i może skłaniać do dalszych poszukiwań na własną rękę. Jedyny minus to cukierkowa okładka, która nijak ma się do treści i może trochę odpychać, za to doceniam aliteracyjny tytuł, i to jeszcze na literę „ś”, w którym autor zestawia dwie sprzeczne ze sobą architektoniczne konwencje.

Poruszane tematy

Piątek wznosi się jednak również na poziom filozoficzny – pisze o różnicach pomiędzy architekturą (świątynia) a budownictwem (śmietnik) i pyta nico ironicznie, bez czego można sobie wyobrazić życie, a co jest nam do niego niezbędne. Chociaż większość architektów chciałaby budować świątynie (wielkie gmachy publiczne, muzea, galerie sztuki, etc.) to przecież do zaprojektowania pozostaje także mieszkaniówka, przedszkola, wiaty śmietnikowe, toalety… Autor udowadnia, że specjalizacja w takim przedmiocie również może przynieść uznanie, a projektantom dać ogromną satysfakcję (przykład Przedszkola Żółty Słonik w Ostrowi Mazowieckiej projektu pracowni Xystudio). Opisuje dobrze zaprojektowane osiedla legendarnej Haliny Skibniewskiej (Osiedle Szwoleżerów, Sady Żoliborskie i Sadyba w Warszawie), gdzie miało się dobrze żyć wszystkim, architektura wymuszała relacje społeczne, a w stronę mieszkańców szły drobne ukłony – mieszkania projektowane na przestrzał, żeby dało się je wywietrzyć, obniżone piaskownice, żeby dźwięk nie rozchodził się tak szeroko, więcej mniejszych pomieszczeń, żeby zapewnić członkom rodziny trochę prywatności, czy jasne, osobne kuchnie. Przy współczesnej patodeweloperce czyta się o tym jak o baśni. W fascynujący sposób opowiada też Piątek o budownictwie z prefabrykatów, które miało nadążyć za powojenną odbudową kraju, a rozpędzało się od 1969 roku, kiedy powstała pierwsza fabryka Fadom i bloki z prefabrykatów zaczęły powstawać w Żorach, Jastrzębiu Zdroju, Raciborzu, Rybniku czy Wodzisławiu.  A potem w całej Polsce. Autor pisze zarówno o historii osiedli z wielkiej płyty, ale wspomina również swoje dzieciństwo na Osiedlu Górczewska w Warszawie, nadając opowieści personalny, intymny ton.

Inspirująca lektura!

Świątynię i śmietnik czyta się świetnie, szybko, z niegasnącym zainteresowaniem. Różnorodność tematów, znakomite przygotowanie merytoryczne Autora, wielość źródeł, wreszcie – fotografie, które w książce się również pojawiają, czynią z niej dzieło kompletne, wciągające, inspirujące do uważniejszego spoglądania na otaczający nas świat i budowle. Polecam serdecznie!

Moja ocena: 9/10.

Grzegorz Piątek, Świątynia i śmietnik
Wydawnictwo WAB, Warszawa 2025
Liczba stron: 388
ISBN: 978-83-8425-406-6

********************************************************************************

Wisely and Interestingly About Architecture

This was my second attempt at this book. I'd borrowed it from the library once before, but at an unfavorable time (around Christmas) and simply couldn't get around to reading it. This time, it was a fluke – it was on the infamous new releases shelf, so I picked it up again. I'm very glad I did. The book is excellent.

What will the reader find inside?

I think Piątek writes about architecture as engagingly as Filip Springer. The book consists of the titular introduction, 12 essays, plus a final manifesto, afterword, bibliography, and index. The author writes about a kaleidoscope of Polish cities – Łódź, Warsaw, Suwałki, Gdynia, Sopot, and Rybnik – and, in the context of these cities with diverse urban ailments and ideas – the fifteen-minute city, accessible and efficient public transportation, social housing, senior cohousing, the interplay of architecture with greenery and the surroundings, and even the differences in the availability of sanitary facilities for women and men. Although Warsaw dominates, considerable space is devoted to other locations, and the book resists capital-centricity. Furthermore, each chapter is followed by a comprehensive bibliography, which is incredibly convenient and may encourage further research on your own. The only drawback is the sugary cover, which has nothing to do with the content and can be somewhat off-putting. On the other hand, I appreciate the alliterative title, and the juxtaposition of the two elements, swiftly summarising dual nature of architecture.

Topics covered

Coming to that, Piątek reaches a philosophical level, writing about the differences between architecture (a temple) and construction (a trash enclosure or dumpster), and asking, somewhat ironically, what we can imagine life without and what we need to live it. Although most architects would like to build temples (large public buildings, museums, art galleries, etc.), there are also residential buildings, preschools, garbage cans, restrooms to design. The author demonstrates that specializing in such a field can also bring recognition and give designers immense satisfaction (for example, the Yellow Elephant Preschool in Ostrów Mazowiecka designed by Xystudio). He describes the well-designed housing estates of the legendary Halina Skibniewska (Osiedle Szwoleżerów, Sady Żoliborskie, and Sadyba in Warsaw), where everyone was expected to live well, the architecture enforced social relationships, and subtle nods were made to the residents – apartments designed across the width to allow for ventilation, lowered sandboxes to prevent sound from spreading so widely, more rooms  of smaller size to provide family members with privacy, and bright, separate kitchens. Compared to contemporary poor design practices, this reads like a fairy tale. Piątek also offers a fascinating account of prefabricated construction, which was meant to keep pace with the country's post-war reconstruction and gained momentum from 1969, when the first Fadom factory was established and prefabricated blocks began to be built in Żory, Jastrzębie-Zdrój, Racibórz, Rybnik, and Wodzisław. And then throughout Poland. The author writes about the history of prefabricated housing estates, but also recalls his childhood in the Górczewska Housing Estate in Warsaw, lending the story a personal, intimate tone.

An inspiring read!

The Temple and the Thrash Enclosure is a wonderful, fast-paced read, with unwavering interest. The variety of topics, the author's excellent research, the multitude of sources, and finally – the photographs that also appear in the book – make it a comprehensive, engaging work, inspiring us to look more closely at the world and buildings around us. I highly recommend it!

My rating: 9/10.

Author: Grzegorz Piątek
Title: The Temple and the Trash Enclosure (book not translated to English as of July 2026)
WAB Publishing House, Warsaw 2025
Pages: 388
ISBN: 978-83-8425-406-6

Jakub Małecki, Obiekty głębokiego nieba

Jedyne, których nie wolno

Lubię twórczość Jakuba Małeckiego, chociaż z pewnością nie czytałam wszystkich jego książek. Obiekty głębokiego nieba nie umknęły oczywiście mojej uwadze, bo powieść była nominowana do książki roku 2025 na portalu lubimyczytać.pl w kategorii literatura piękna, ale tyle się na rynku wydawniczym dzieje i tyle jest rzeczy do przeczytania, że do tej pory po prostu nie było okazji po nią sięgnąć. W końcu mi się udało i książkę przeczytałam szybko – sporo nie do końca zadrukowanych stron i wyraźnie zaznaczone rozdziały sprawiają, że lektura idzie błyskawicznie.

Zwykłe niezwykłe życie

Książka opowiada historię małżeństwa – Janka i Idy Wrzosków, którzy pochodzą z niewielkiej wioski Zakręt. Janek był w Idzie całkowicie zakochany, zamieszkał z nią w Warszawie, oboje podjęli pracę – Ida w dużej korporacji, Janek w wykończeniówce. Zaczęli spotykać się z nowymi znajomymi, Weroniką i Mateuszem, i weszli z nimi, naprzemiennie, za wszechstronną zgodą, w relacje erotyczne. Ta dozwolona niewierność okazała się jednak mieć znacznie większą niszczącą siłę, niż oboje podejrzewali. Jednocześnie ojciec Janka zaczyna ciężko chorować, więc mężczyzna, w obliczu mniejszej ilości zleceń, postanawia się nim zaopiekować. Tato kompulsywnie jeździ pod dom swojej byłej żony, matki Janka, która rozstała się z nim wiele lat temu, a co z kolei jego byłą żonę mocno niepokoi. Jeszcze jedną warstwę powieści stanowi przeszłość ojca, który całe życie prowadził gospodarstwo rolne i hodował świnie. Janek jako dziecko długo nie rozumiał, jak to się dzieje, że jego ukochane zwierzaki znikają, a ojciec długo tłumaczył mu, że co jakiś czas jedna wymknie się na wolność. Do czasu, kiedy w nocy zastaje ojca w stodole nad balią pełną krwi i wiszącym nad niej truchłem świni. Jednak wkrótce wydarzy się coś, co sprawi, że ojciec nie będzie już w stanie prowadzić świniobicia.

Dyskretnie o wielkich emocjach

Powieść jest w jakiś subtelny sposób poruszająca – rzeczy dzieją się bardziej na poziomie emocji niż faktycznych wydarzeń, a jednak dochodzenie do prawdy, odkrywanie przeszłości i stawanie w prawdzie ze swoimi emocjami okazuje się zadaniem bardzo trudnym i czasochłonnym. Dramaty są jakby zamglone, bez fajerwerków, toczą się swoim cichym biegiem. Rozstanie następuje, kończy czas wspólnego życia, ale świat się przez to nie zatrzymuje, dni biegną dalej. Okazuje się, że czas zasklepia rany, a pojednania, które wydawały się niemożliwe, jednak następują. Oprócz tego Małecki bardzo pięknie pisze o śmierci rodzica – „Uświadomił sobie, że tata był zawsze. Że Jan Wrzosek nie spędził ani minuty na świecie, na którym nie byłoby Pawła Wrzoska” (s. 203). Po śmierci ojca świat nie jest taki sam, ale znów biegnie dalej, nie zatrzymując się nad naszymi jednostkowymi dramatami. Powieść jest więc w niedramatyczny sposób melancholijna, ale także spokojna, zdystansowana i dojrzała. Mi podobała się bardzo. Polecam.

Moja ocena: 9/10.

Jakub Małecki, Obiekty głębokiego nieba
Wydawnictwo SQN, Kraków 2025
Liczba stron: 304
ISBN: 978-83-83308210

****************************************************************************

The Only Ones You're Not Allowed to Read

I like Jakub Małecki's work, although I certainly haven't read all of his books. Deep Objects in the Sky certainly didn't escape my attention, as the novel was nominated for the 2025 Book of the Year award on the website lubimyczytać.pl in the fiction category, but there's so much going on in the publishing market and so much to read that I simply haven't had the opportunity to pick it up until now. I finally managed to do so and read the book quickly – many half-printed pages and clearly marked chapters make for a quick read.

An Ordinary Extraordinary Life

The book tells the story of a married couple – Janek and Ida Wrzosek, who come from the small village of Zakręt. Janek was completely in love with Ida, moved in with her in Warsaw, and both took jobs – Ida in a large corporation, Janek in a home finishing. They began meeting new friends, Weronika and Mateusz, and entered into erotic relationships with them, Ida with Mateusz and Janek with Weronika and with full consent. However, this permitted infidelity proved to be far more destructive than either of them suspected. At the same time, Janek's father becomes seriously ill, so, faced with fewer assignments, he decides to take care of him. Father compulsively visits the house of his ex-wife, Janek's mother, who separated from him many years ago, a situation that, in turn, deeply disturbs his ex-wife. Another layer of the novel is the father's past, a lifelong farmer who raised pigs. As a child, Janek didn't understand how his beloved animals could disappear, and his father spent a long time explaining to him that every now and then one would escape. Until, one night, he finds his father in the barn, over a tub full of blood and a pig carcass hanging above it. However, something soon happens that will make his father unable to continue slaughtering pigs.

Discreetly about great emotions

The novel is subtly moving – things happen more at the level of emotions than actual events, and yet reaching the truth, uncovering the past, and facing one's emotions proves to be a very difficult and time-consuming task. The dramas are as if hazy, without fireworks, unfolding at their own quiet pace. The separation comes, ending the time spent together, but the world doesn't stop because of it; the days go on. It turns out that time heals wounds, and reconciliations that seemed impossible do happen. Moreover, Małecki writes beautifully about the parent's death – "He realized that his father had always been there. That Jan Wrzosek hadn't spent a single minute in a world without Paweł Wrzosek" (p. 203). After his father's death, the world isn't the same, but it moves on again, not dwelling on our individual tragedies. The novel is thus undramatically melancholic, but also calm, detached, and mature. I really liked it and I recommend it.

My review: 9/10.

Author: Jakub Małecki
Title: Deep Objects in the Sky (book not translated into English as of July 2026)
Publishing House: SQN, Kraków 2025
Pages: 304
ISBN: 978-83-83308210

Auđur Ava Ólafsdóttir, DJ Bambi

Wszechogarniający spokój

Po książki z Wydawnictwa Poznańskiego z serii dzieł pisarzy skandynawskich sięgam bez wahania, bo do tej pory się nie zawiodłam, a często zdarzają się pozycje wybitne. Islandzka pisarkę Auđur Ava Ólafsdóttir znam już z utworu Blizna, więc po frapującą, lukrową okładkę najnowszej powieści DJ Bambi sięgnęłam niemal wbrew sobie, mając już stos innych, bibliotecznych książek, i kompletnie nie sprawdzając, co kryje się w środku. Jednak niespełna 200 stron czytało się naprawdę szybko.

Temat tranzycji płciowej i transseksualności

DJ Bambi przypomina trochę powieść Aleksandy Zbroi Muszę Ci coś powiedzieć pod tym względem, że przybliża inną, nieznaną perspektywę i pozwala spojrzeć na świat nieco innymi oczami. Główną bohaterką powieści jest bowiem Logn, transpłciowa, 61-letnia kobieta, czekająca na swoją operację zmiany płci. Autorka opowiada o jej życiu – przekonaniu, że urodziła się w złym wcieleniu, stopniowe odkrywanie swojej tożsamości, małżeństwo, narodziny i wychowanie syna, świadome opóźnianie coming outu, aż po bolesne wyznanie – do żony, potem do syna, i oczekiwanie akceptacji. Ólafsdóttir pokazuje odrzucenie na wielu poziomach, ból bliskich, próby zrozumienia, ale też poczucie krzywdy i bycia oszukiwanym. Odrzucenie przez społeczność, spojrzenia na ulicy, pobicia. Ale także głębokie poczucie bycia w prawdzie z samą sobą, odzyskania swojego ciała, swojej tożsamości, czucia się dobrze ze sobą. Wszechogarniający spokój związany ze zbliżającą się operacją zmiany płci, zasponsorowaną zresztą przez brata bliźniaka po sześciu latach oczekiwania w krajowym systemie zdrowotnym.

Pozycja monotematyczna

Głównym i niemal jedynym tematem książki jest tranzycja i proces zmiany płci, który akurat dla mnie nie jest tak istotny. Przeczytałam więc pozycję Ólafsdóttir trochę bardziej z poczucia obowiązku niż z autentycznego zainteresowania. Z pewnością pozwala lepiej zrozumieć trudną sytuację osób uwięzionych nie w swoim ciele, ich głębokie pragnienie bycia sobą, dramat najbliższych, gdy ojciec okazuje się być drugą mamą. Ogromną wrażliwość, delikatność, strach. Ale ta monolityczna monotematyczność była dla mnie może trochę nużąca – Zbroja przy swojej książce o wirusie HIV oprócz jednostkowej historii pokazała także mechanizm działania choroby, różne podejście do opieki w różnych krajach, reakcje społeczne i rodzinne. Fakt, zrobiła to na niemal czterystu stronach, ale jej relacja była dzięki temu wielowymiarowa i wielowątkowa. Tutaj takiego szerszego spojrzenia mi zabrakło. Dlatego powiedziałabym, że będzie to znakomita książka dla osób, które albo same odkrywają albo układają się ze swoją tożsamością, która pozwoli prześledzić ścieżkę kogoś innego w drodze do prawdy i wszystkie trudności na drodze, wesprzeć w procesie tranzycji. To pozycja dla osób zainteresowanych tematem. Dla czytelników, dla których ten temat jest marginalny, może być nużąca.

Moja ocena: 6/10.

Auđur Ava Ólafsdóttir, DJ Bambi
Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2025
Tłumaczenie: Jacek Godek
Liczba stron: 196
ISBN: 978-83-68479-87-4

********************************************************************************

Overwhelming Peace

I reach for books from Wydawnictwo Poznańskie's series by Scandinavian writers without hesitation, as I've never been disappointed so far, and they often turn out to be outstanding titles. I already know Icelandic writer Auđur Ava Ólafsdóttir from her book Hotel Silence, so I picked up the intriguing, glossy cover of latest novel DJ Bambi almost against my will, already having a stack of other library books and completely unfamiliar with what lay inside. However, with just under 200 pages, it was a very quick read.

The Theme of Gender Transition and Transsexuality

DJ Bambi is somewhat reminiscent of Aleksandra Zbroja's novel I Have to Tell You Something in that it offers a different, unfamiliar perspective and allows you to see the world through slightly different eyes. The novel's main character is Logn, a 61-year-old transgender woman awaiting her gender reassignment surgery. The author recounts her life – the conviction that she was born into the wrong incarnation, the gradual discovery of her identity, marriage, the birth and raising of her son, the conscious delay of coming out, and finally the painful confession – to her wife, then to her son, and the expectation of acceptance. Ólafsdóttir portrays rejection on many levels, the pain of loved ones, attempts at understanding, but also a sense of injustice and being deceived. Rejection by the community, stares on the street, beatings. But also a deep sense of being true to oneself, reclaiming one's body, one's identity, and feeling good about oneself. The overwhelming peace associated with her upcoming gender reassignment surgery, sponsored by her twin brother after six years of waiting in the national healthcare system.

A Monothematic Book

The main and almost sole theme of the book is transition and the process of changing one's gender, which isn't particularly important to me. Therefore, I read Ólafsdóttir's book more out of a sense of duty than genuine interest. It certainly allows for a better understanding of the difficult situation of people trapped in a different body, their deep desire to be themselves, the drama of loved ones when their father turns out to be a second mother. There's immense sensitivity, tenderness, fear. But this monolithic focus was perhaps a bit tedious for me – in her book about HIV, Zbroja, in addition to an individual story, also showed the mechanism of the disease, the different approaches to care in different countries, and the social and family reactions. True, she did this in almost four hundred pages, but her account was therefore multidimensional and multi-threaded. Here, I lacked that broader perspective. Therefore, I would say this will be an excellent book for those either discovering or coming to terms with their identity, allowing them to trace someone else's path to truth and supporting them in the transition process. This is a book for those interested in the topic. For readers for whom this topic is peripheral, it may be a bit tedious.

My rating: 6/10.

Author: Auđur Ava Ólafsdóttir
Title: DJ Bambi
Publishing House: Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2025
Translation: Jacek Godek
Number of pages: 196
ISBN: 978-83-68479-87-4

 

 

Juan Cárdenas, Diabeł z prowincji. Bajka w miniaturach (El diablo de las provincias)

Proza zagęszczona

Niewielkich rozmiarów powieść Juana Cálderasa Diabeł z prowincji wydana w 2024 roku przez wydawnictwo ArtRage to literatura na około 2 godziny. Po jej przeczytaniu ma się wrażenie, że przeczytało się wywar z powieści, zagęszczoną esencję, destylat. Inne pytanie, czy się takim daniem czytelnik nasyci.

Słowo o Autorze

Juan Cárdenas to urodzony w 1978 roku pisarz kolumbijski, również tłumacz literatury, na czerwiec 2026 autor siedmiu powieści, w tym omawianego Diabła z prowincji. Książka była na długiej liście do 2023 National Book Award w Stanach Zjednoczonych, oczywiście w tłumaczeniu. Ja natknęłam się na tą publikację na wyprzedaży bibliotecznej i czym prędzej po nią sięgnęłam, bo do tej pory nie zawiodłam się na publikacjach wydawnictwa ArtRage.

Fabuła na pograniczu wielu gatunków

Książka oscyluje na granicy kilku gatunków. Głównym wydaje się być zagadka kryminalna. Bezimienny bohater, biolog, powraca z emigracji na rodzinną prowincję, gdzie dostaje pracę jako nauczyciel biologii w lokalnej szkole dla dziewcząt. Jego zagraniczne tytuły naukowe nie mają w kraju wielkiej wartości, więc ta praca, na zastępstwo, jest w tym momencie najlepszą opcją. Mężczyzna zauważa, że kilkoro jego uczennic jest w ciąży, w końcu też asystuje przy porodzie, bo dziewczyny nie udało się dowieźć na czas do szpitala. Dziecko rodzi się całkowicie owłosione, co zastanawia nauczyciela. Przestraszony, porzuca pracę, a dyrektor placówki, z którą miał się spotkać, nigdy na to spotkanie nie dociera. Drugim zagadkowym wątkiem jest śmierć jego brata, który został w tajemniczych okolicznościach zamordowany 10 lat wcześniej, a matka woli wyciszyć śledztwo, kiedy okazuje się, że jej młodszy syn był homoseksualistą. Wreszcie, sam biolog dostaje ofertę pracy od lokalnego mafiosa – ma wykorzystywać swoją wiedzę o feromonach, by ograniczyć plagę szkodników, które niszczą mu plantację palmy kokosowej, monokulturę, która niszczy rodzime lasy i rabunkowo podchodzi do zasobów naturalnych. Gdy bohater zbyt długo się zastanawia, zostaje porwany i otrzymuje ofertę nie do odrzucenia. Całkiem sporo jak na 120 stron, nieprawdaż?

Unde malum?

Kimże jest więc tytułowy diabeł z prowincji? Czy to nieetyczny plantator-mafioso, który niszczy środowisko naturalne dla zysków? Czy szerzej zło systemowe, które pozwala na krzywdzenie dzieci, niszczenie lokalnej społeczności? Czy też sam główny bohater, który zgadza się na wątpliwą moralnie, ale dobrze opłacaną pracę i zostaje w cały układ wciągnięty? Cárdenas zostawia interpretację dla nas. Bo diabeł pojawia się w książce bardzo szybko, już pod koniec pierwszego rozdziału ([…] ten krajobraz jest kłamliwy jak sam diabeł” s. 11), i zaraz potem w trzecim ([…] Bóg jest w śmierci, a nie w życiu, bo śmierć to wieczny odpoczynek, nieustające światło prostoty. Za to życie, to, co nazywają naturą, jest dziełem diabła, który sprzymierza się z drapieżnikami, z wężami, ze skorpionem. Diabeł wije gniazdo w oku ptaka, w pstrokatej skorupce jajka, w szponach bestii, w kępce piór, w wirze rzeki” (s. 18)). I z tym Was zostawiam.

Moja ocena: 6/10.

Juan Cárdenas, Diabeł z prowincji. Bajka w miniaturach
Wydawnictwo ArtRage, Warszawa 2024
Tłumaczenie: Katarzyna Okrasko
Liczba stron: 120
ISBN: 978-83-68191-36-3

*******************************************************************************

Condensed Prose

Juan Cárdenas's compact novel, The Devil of the Provinces, published in 2024 by ArtRage, is a work of literature that entertains the reader for about two hours. After reading it, one feels like they've read a novel's concoction, a concentrated essence, a distillate. Whether the reader will be satisfied with such a dish is another question.

A Word About the Author

Juan Cárdenas is a Colombian writer born in 1978, also a literary translator, and as of June 2026, the author of seven novels, including the aforementioned The Devil of the Provinces. The book was longlisted for the 2023 National Book Award in the United States, in translation, of course. I came across this publication at a library sale and immediately grabbed it, as I have never been disappointed with ArtRage's publications.

A Plot on the Border of Multiple Genres

The book straddles several genres. The main theme seems to be the crime mystery. The unnamed protagonist, a biologist, returns from exile to his hometown and lands a job as a biology teacher at a local girls' school. His foreign degrees carry little value in the country, so this temporary position seems the best option at the moment. He notices that several of his students are pregnant and ends up assisting with the delivery because the girl couldn't be brought to the hospital in time. The baby is born completely covered with hair, which puzzles the teacher. Terrified, he quits his job, and the director of the school he was supposed to meet never shows up. The second puzzling thread is the death of his brother, who was mysteriously murdered 10 years earlier, and his mother prefers to hush up the investigation when it turns out her younger son was homosexual. Finally, the biologist himself receives a job offer from a local mafioso – he's to use his knowledge of pheromones to curb the plague of pests that are destroying his coconut palm plantation, a monoculture that's destroying native forests and exploiting natural resources. When the protagonist hesitates too long, he's kidnapped and presented with an offer he can't refuse. Quite a lot for 120 pages, right?

Unde malum?

So who is the titular devil from the countryside? Is it an unethical mafioso planter who destroys the natural environment for profit? Or a broader systemic evil that allows for the abuse of children and the destruction of the local community? Or is it the protagonist himself, who agrees to a morally questionable but well-paid job and gets drawn into the whole arrangement? Cárdenas leaves the interpretation up to us. Because the devil appears in the book very quickly, at the end of the first chapter ("[...] this landscape is as deceitful as the devil himself" p. 11), and immediately afterward in the third ("[...] God is in death, not in life, because death is eternal rest, the perpetual light of simplicity. But life, what they call nature, is the work of the devil, who allies himself with predators, with snakes, with the scorpion. The devil builds his nest in a bird's eye, in a motley eggshell, in a beast's claw, in a tuft of feathers, in the eddy of a river" (p. 18)). And with that, I leave you, dear reders.

My rating: 6/10.

Author: Juan Cárdenas, Diabeł z prowincji. Bajka w miniaturach
Title: The Devil of the Provinces. A Fairy Tale in Miniatures
Publishing House: ArtRage, Warsaw 2024
Translation: Katarzyna Okrasko
Pages: 120
ISBN: 978-83-68191-36-3

Zyta Rudzka, Tylko durnie żyją do końca

Tylko durnie czytają do końca?

Jak ja się umęczyłam nad tą książką! Chociaż Ten się śmieje kto ma zęby podobało mi się bardzo, może dlatego, że słyszałam fragment podczas Europejskiej Nocy Literatury 2023 w znakomitym wykonaniu Poli Błasik, i tak też słyszałam książkę w głowie, kiedy ją czytałam. Tylko durnie żyją do końca zabrała mi tydzień, i mimo zachwytu po kilku pierwszych zdaniach ślimaczyła mi się potem okrutnie.

Kontrowersyjna bohaterka

Bohaterka i narratorka, Lida, jest nauczycielką wychowania fizycznego w szkole na wsi. Ma tam też dom, w którym żyje z dwoma mężczyznami, Rochem i Ziutem, kilka psów i świniaka Elvisa. Co jakiś czas odwiedza ją ojciec, uznany adwokat i prawnik, ewidentnie rozczarowany, że córka wybrała proste życie na wsi niż karierę w mieście. Natomiast Lida wydaje się z tego stanu zadowolona – zdanie otwierające powieść mówi samo za siebie: „Mam dobre życie, szczodre jak świński cyc” (s. 7). Jest piękna, zadbana, atrakcyjna, w młodości uprawiała gimnastykę artystyczną, ale zbyt duży biust uniemożliwił jej zrobienie kariery w tej dyscyplinie. Dalej namiętnie pływa, w lokalnej rzece, i uczy pływania tych, którzy tego pragną. Produkuje swój własny bimber z zasadzonego sadu pigwowego (i się w tym wymiarze wraz ze swoimi partnerami nie oszczędza). Także obraz Lidy mam w głowie trochę nieciekawy.

Łatwiejszy wybór

Sama Autorka mówi na tylnej obwolucie: „W hedonizmie mojej bohaterki rozpoznaje mądrość i odwagę nie na pokaz”. Tylko ja nie mam poczucia, że Lida jest odważna, mam natomiast wrażenie, że bardziej ucieka od „dorosłego” życia, konfrontacji z nim, wybierając egzystencję, która nie wymaga wysiłku. Która dzieje się gdzieś na boku, w nędznych warunkach (z opisów rozumiem, że dom jest zaniedbany, a materace śmierdzą wilgocią), nawet partnera nie trzeba wybierać. Może to wolność, ale nieszczególnie widzę wartość w takim życiu. Lidę wyrywają z marazmu tylko wydarzenia dramatyczne – samobójstwa uczennic, za które wini księdza z parafii. Dla niej mężczyzna jest zbyt surowy i nie daje rozgrzeszenia błądzącym, w konfesjonale osądza ich, zamiast wybaczać. Dlatego Lida daje mu nauczkę i podtapia go w rzece, w której lubi pływać.

Za dużo uproszczeń

Dla mnie sytuacja z księdzem i antyklerykalizm tej książki, taki prosty i naturalny, to chyba było za dużo. Dlaczego właśnie ksiądz, dlaczego brak rozgrzeszenia przy spowiedzi miałyby popychać ludzi do samobójstwa. Dla mnie było to niewiarygodne i irytujące zagranie fabularne. Mimo więc charakterystycznego, skrzącego się języka, krótkich zdań jak seria z karabinu maszynowego, charakterystycznego dla Rudzkiej niechodzenia na kompromisy językowe, ta książka mi nie podeszła. Miałam wrażenie, że czytam o patologii, o alkoholikach mieszkających w melinie, z wrażliwością na świat i naturę marnujących swoje życie. Nie dla mnie.

Moja ocena: 5/10.

Zyta Rudzka, Tylko durnie żyją do końca
Wydawnictwo WAB, Warszawa 2025
Liczba stron: 208
ISBN: 978-83-8425-298-7

*********************************************************************************

Only Fools Read to the End?

How I tormented myself with this book! Although I really enjoyed He Who Has Teeth, Laughs, perhaps because I heard an excerpt during the 2023 European Literature Night, performed brilliantly by Pola Błasik, and that's how I heard the book in my head as I read it. Only Fools Live to the End took me a week to finish, and despite being captivated by the first few sentences, it dragged on terribly.

A Controversial Heroine

The protagonist and narrator, Lida, is a physical education teacher at a rural school. She also has a house there, where she lives with two men, Roch and Ziut, several dogs, and a pig named Elvis. Her father, a renowned lawyer, visits her from time to time, clearly disappointed that his daughter chose a simple life in the countryside over a career in the city. Lida, on the other hand, seems content with this state of affairs – the opening sentence of the novel speaks for itself: "I have a good life, as generous as a pig's breast" (p. 7). She is beautiful, attractive and takes good care of herself. In her youth, she practiced rhythmic gymnastics, but her excessively large breasts prevented her from pursuing a career in the discipline. She still swims passionately in the local river and teaches swimming to those who desire it. She produces her own moonshine from a planted quince orchard (and she and her partners don't skimp on this aspect). So the image of Lida in my mind is a bit pathological.

Easier Choice

The author herself says on the back cover: "In my heroine's hedonism, I recognize wisdom and courage not for show." Only I don't feel that Lida is brave; instead, I have the impression that she's more escaping "adult" life and its confrontation, choosing an existence that requires no effort. Which takes place somewhere off-limits, in miserable conditions (from the descriptions, I understand the house is neglected and the mattresses reek of damp), without even having to choose a partner. Perhaps it's freedom, but I don't particularly see the value in such a life. Lida is only roused from her stagnation by dramatic events – the suicides of schoolgirls, for which she blames the parish priest. She finds the man too harsh as he doesn't grant absolution to those who err, judging them in the confessional instead of blessing them with forgiveness. So Lida teaches him a lesson by keeing him underwater in the river where he likes to swim, until he starts to choke.

Oversimplification

For me, the situation with the priest and the anti-clericalism of the book, so simple and natural, were perhaps too much. Why should a priest or the lack of absolution in confession push people to suicide as the sole reason? For me, it was an unbelievable and irritating plot device. So despite the distinctive, sparkling language, the short sentences like machine-gun bursts, and Rudzka's characteristic refusal to compromise on language, this book didn't appeal to me. I felt like I was reading about pathology, about alcoholics living in a den, wasting their lives with sensitivity to the world and nature. Not for me.

My rating: 5/10.

Author: Zyta Rudzka
Title: Only Fools Live to the End (book not translated to English as of June 2026)
Publishing House: WAB, Warsaw 2025
Number of pages: 208
ISBN: 978-83-8425-298-7

Ali Smith, Gliff

Cegiełka w historii antyutopii

Bardzo lubię twórczość Ali Smith – czytałam zarówno wszystkie cztery pory roku, jak i How to be both czy Hotel świat. Dlatego kiedy zobaczyłam, że wyszła nowa powieść Gliff, sięgnęłam po nią z wielkim zaciekawieniem i dostałam coś, czego się w ogóle nie spodziewałam.

Nowy, wspaniały świat

Gliff bowiem to antyutopia. Trochę przypomina w tym aspekcie Drogę McCarthy’ego, bo na początku bohaterami są nowy partner matki Leif i dwójka jej dzieci. Okazuje się, że po krótkim widzeniu z matką, która pracuje w hotelu dla zamożnych ludzi z lepszej klasy, bez możliwości wychodzenia i widywania dzieci, przy powrocie do domu okazuje się, że został on przeznaczony do rozbiórki i tak naprawdę nie ma do czego wracać. Leif bierze więc dzieci do kampera i nocują na parkingu pod marketem, ale rano ich samochód jest otoczony czerwoną farba, i na domiar złego nie odpala, więc nie udaje im się szybko odjechać i laweta zabiera ich miejsce schronienia. Leif załatwia więc pustostan dla dzieci i rusza na poszukiwanie matki, a starszy brat Briar i młodsza siostra Rose zostają sami. Rodzeństwo szybko odkrywa, że na parceli obok pasą się konie, i dziewczynka jest nimi absolutnie zafascynowana, karmi je trawą i zaczyna przekradać się na działkę, by być blisko nich. Tak poznaje syna właściciela zwierząt, Colona, a czytelnik poznaje sposoby inwigilacji i nadzoru nad obywatelami w nowym wspaniałym świecie. Chłopiec, któremu rodzeństwo zmienia imię na Colin, ma na ręku edukator, który nagrywa rozmowy, jest Oficjalnym Poborcą Danych, pomaga wyszukiwać osoby niezarejestrowane w systemie i zgłaszać je do aresztowania i umieszczenia w odpowiedniej grupie pracowników przymusowych. Niestety taki los czeka właśnie Briara, więc chłopiec ma okazję poznać osoby okaleczone poprzez niewolniczą pracę przy taśmociągach czy żrących bateriach litowych. Wiele osób pracujących na takich liniach nie ma kończyn albo ma niegojące się rany.

Akcja dywersyjna

W ten sposób Smith buduje obraz społeczeństwa totalitarnego, gdzie ludzie mają ograniczony dostęp do wiedzy (biblioteki są w większości pozamykane, nie ma swobodnego dostępu do książek, a historia wyszukiwania w przeglądarce jest starannie monitorowana). Matka stara się jak najwięcej nauczyć swoje dzieci, również wrażliwości na świat natury, ale także krytycznego podejścia do świata, ciekawości i głodu wiedzy. Może dzięki temu dzieci są w stanie przekonać naiwnego Colina do swoich pomysłów (uratowanie szarego konia od rzeźni, wypuszczenie pozostałych na wolność), a Briarowi po pojmaniu wkraść się w szeregi aparatu urzędniczego i zrobić w nim coś na kształt kariery, by na końcu dokonać akt dywersji, pomagając najciężej pracującym.

Sygnalistka

Książka Smith napawała mnie smutkiem i niepokojem. Powieść nosi w sobie podobieństwo nie tylko do wspomnianej wcześniej Drogi czy może – odlegle – do Władcy much Goldinga, ale także jasne odwołania do Nowego wspaniałego świata Aldousa Huxleya (choćby coraz bardziej zdekompletowane tytuły rozdziałów). Dzieci oddzielone od rodziców to również ważny wątek w książce Archiwum zagubionych dzieci Valerii Luiselli, która jest jednym z autorów mott na wstępie. Smith pokazuje społeczeństwo rozwarstwione, podsłuchiwane i monitorowane przez systemy kamer i mikrofonów na każdym kroku. Matka dzieci była sygnalistką, która odkryła, że w fabryce oprysków na chwasty środek reklamowany jako najłagodniejszy jest szalenie niebezpieczny, może niszczyć środowisko i powodować deformacje płodów kobiet w ciąży. Została za to wyrzucona z pracy i zaklasyfikowana jako tymczasowa, skazana na najcięższe, niewolnicze prace, najniżej w drabinie społecznej. Jej dzieci są traktowane w ten sam sposób. Poznają aktywistów z opozycji, w tym Unę, dokonują małych aktów dywersji, ale wkrótce zostają rozdzielone i Briar nie wie, co się stało z jego siostrą.

Warstwa językowa

Piękne jest to, że sięgając po nowe książki nie wiemy, czego się spodziewać. Ja kompletnie nie spodziewałam się antyutopii i tak rozbudowanej sieci nawiązań do innych książek. Samo słowo Gliff jest wieloznaczne, i Smith przez niemal dwie strony wymienia jego możliwe znaczenia, a jest ich niemal pięćdziesiąt. To z kolei kieruje uwagę czytelnika na warstwę językową w ogóle. Dzieci często dopytują matki o znaczenie niektórych słów, ale też zwracają uwagę na ich wieloznaczność czy zmienność. To daje ciekawe poczucie kontrastu pomiędzy żywym, eksplorowanym, niezastałym językiem dzieci, a silnie unormowanym i zdefiniowanym językiem systemu. Językiem, który staje się formą opresji.

Pozycja ważna, choć nieobowiązkowa

Uważam, że Smith udało się dodać ciekawą i ważną cegiełkę do tradycji antyutopii, ale też dobrze oddać niepokój związany z obecną sytuacją geopolityczną na świecie. Podobnie jak McCarthy pokazuje nowy wspaniały świat z perspektywy najsłabszych, czyli dzieci, ich braku zrozumienia systemu i zagubienia w obcym świecie dorosłych i ich sztywnych reguł. Chociaż książka poruszyła mnie mniej niż inne powieści z tego gatunku, to z pewnością ważny głos w dyskusji o totalitaryzmach i ich potencjale do krzywdzenia jednostek. Ważny, ale nieobowiązkowy.

Moja ocena: 7/10.

Ali Smith, Gliff
Wydawnictwo WAB, Warszawa 2026
Tłumaczenie: Agnieszka Wilga
Liczba stron: 272
ISBN: 978-83-8449-029-7

*******************************************************************************

Another piece in the history of dystopia

I really enjoy Ali Smith's work – I've read all four seasons, as well as How to Be Both and Hotel World. So when I saw that the new novel Gliff was out, I picked it up with great interest and got something I didn't expect at all.

Brave new world

Gliff is a dystopia. It's a bit like McCarthy's The Road in that at the beginning, the characters are mother's new partner Leif and the woman’s two children. After a brief visit with the mother, who works in a hotel for wealthy upper-class people, and is not allowed to leave or see her children, it turns out that upon returning home, they discover it has been marked for demolition and there's really nothing to return to. So Leif takes the children to their camper and they spend the night in the parking lot of a supermarket. But in the morning, their car is surrounded with a red line, and to make matters worse, it won't start. They can't get away quickly, and a tow truck takes their mobile home away. Leif secures a vacant lot for the children and sets off to find their mother, leaving the older brother, Briar, and his younger sister, Rose, alone. The siblings quickly discover that horses graze on the plot next door, and the girl is absolutely fascinated by them, feeding them grass and starting to sneak onto the plot to be near them. This is how he meets the owner's son, Colon, and the reader learns about the methods of surveillance and monitoring citizens in this brave new world. The boy, whose siblings rename him Colin, is wearing an educator, which records conversations and is also part of Designated Data Collecting, which is tasked with finding unregistered individuals and reporting them for arrest and placement in the appropriate forced labor group. Unfortunately, this fate awaits Briar, so the boy has the opportunity to meet people mutilated by slave labor on conveyor belts or corrosive lithium batteries. Many of the people working on such lines are missing limbs or have wounds that don't heal.

Diversive action

In this way, Smith constructs a picture of a totalitarian society where people have limited access to knowledge (libraries are mostly closed, there is no free access to books, and browser search history is carefully monitored). The mother tries to teach her children as much as possible, including sensitivity to the natural world, but also a critical approach to surroundings, curiosity, and a thirst for knowledge. Perhaps this is how the children are able to convince the naive Colin to their ideas (saving the grey horse from slaughter, releasing other animals), and Briar, after being captured, to insinuate himself into the bureaucracy and build something of a career within it, only to finally commit an act of subversion by helping the hardest workers.

The Whistleblower

Smith's book filled me with sadness and anxiety. The novel bears similarities not only to the aforementioned The Road or perhaps – distantly – to Golding's Lord of the Flies, but also clear references to Aldous Huxley's Brave New World (even down to the increasingly fragmented chapter titles). Children separated from their parents also feature prominently in Valeria Luiselli's Lost Children Archive, an author quoted in the epigraphs at the beginning. Smith depicts a stratified society, eavesdropped on and monitored by cameras and microphones at every turn. The children's mother was a whistleblower who discovered that a weedkiller advertised as the mildest was incredibly dangerous, potentially damaging the environment and causing fetal deformities during pregnancy. For this, she was fired and classified as a temporary worker, condemned to the harshest, most menial labor, at the bottom of the social ladder. Her children are treated the same way. They meet opposition activists, including Una, and engage in small acts of sabotage, but are soon separated, leaving Briar unaware of the fate of his sister.

Linguistic layer

The beauty is that when we pick up new books, we don't know what to expect. The dystopia was the last thing I expected with such an extensive network of references to other books. The word "Gliff" itself is ambiguous, and Smith spends almost two pages listing its possible meanings, summing up to nearly fifty. This, in turn, draws the reader's attention to the language in general. Children often ask their mothers about the meaning of certain words, but also point out their ambiguity and variability. This creates an interesting sense of contrast between the lively, explored, and unstable language of children and the strongly regulated and defined language of the system. Language that becomes a form of oppression.

Important but not obligatory reading

I believe Smith has managed to add an interesting and important element to the dystopian tradition, but also effectively conveys the anxiety surrounding the current geopolitical situation in the world. Like McCarthy, she shows the brave new world from the perspective of the weakest, the children, their lack of understanding of the system and their loss in the alien world of adults and their rigid rules. Although this book moved me less than other novels in this genre, it is certainly an important voice in the discussion about totalitarianism and its potential to harm individuals. Important, but somehow not deeply moving.

My rating: 7/10.

Author: Ali Smith
Title: Gliff
Publishing House: WAB, Warsaw 2026
Translation: Agnieszka Wilga
Number of pages: 272
ISBN: 978-83-8449-029-7

Camille Kouchner, Familia Grande (La familia grande)

Proszę cię, mamo, nie udawajmy, że nic się nie stało

Ponury, pełen napięcia wieczór przed burzą to znakomita sceneria do przeczytania książki Camille Kouchner Familia Grande. Tytuł nieprzypadkowy, bo rodzina Autorki to ważne osoby publiczne we Francji, pełniące znaczące funkcje zarówno w polityce, jak i w życiu kulturalnym i akademickim kraju. Wraz z deszczem na zewnątrz przychodzi ulga i oczyszczenie, a powieść jest nieodkładalna.

Podziurawiona pamięć

Książka ukazała się na początku stycznia 2021 i wstrząsnęła opinią publiczną we Francji, ponieważ wydarzenia w niej opisane są prawdziwe. Camille Kouchner opisuje historię swojej rodziny. Autorka jest córką Évelyne Pisier, uznanej prawniczki, politolożki i wykładowczyni, i Bernarda Kouchnera, założyciela fundacji Lekarze bez Granic, dla którego praca była ważniejsza niż rodzina. Rodzice matki popełnili kolejno samobójstwa, zresztą później samobójczą śmiercią zmarła również jej ukochana siostra, Marie-France. Évelyne wyszła ponownie za mąż za adwokata, polityka i wykładowcę na Instytucie Nauk Politycznych w Paryżu, Olivera Duhamela. Mężczyzna podjął się opieki nad trójką dzieci Évelyne, najstarszym Colinem oraz bliźniakami Camille i Victorem, zastąpił im agresywnego ojca i załamaną samobójstwami rodziców pijącą matkę. Ojczym wykorzystał jednak pozycję zaufania i bezradności nastolatków, wykorzystując seksualnie Victora, a samą dziewczynkę nakłonił do milczenia. Oboje mieli w chwili tych dramatycznych wydarzeń po czternaście lat. Oboje potrzebowali czasu, żeby zacząć o swojej traumie rozmawiać, a jeszcze więcej czasu, by ujawnić prawdę najbliższym. Książka, nieprzypadkowo, ukazała się dopiero po śmierci ich matki.

Seks to wolność. Na co ty czekasz?

W powieści zaskakuje bardzo wiele elementów, począwszy od bardzo liberalnego wychowania i swobody seksualnej (oboje rodzice z pierwszego małżeństwa się zdradzają, siostry potrafią dzielić się jednym mężczyzną, dzieci są wywożone do nocnych klubów, żeby mogły się dobrze bawić i nie przeszkadzały dorosłym), poprzez brak uwagi i troski wobec dzieci (sześciolatek sam przemieszcza się pomiędzy domami rodziny, matka pije i wyżywa się na dzieciach), po gniewne reakcje najbliższych na traumę bliźniaków. Początkowo najbliższa rodzina im nie wierzy, a matka do końca pozostaje przy swoim drugim mężu. Na pogrzebie matki rodzeństwo traktowane jest jak wyrzutkowie, czarne owce, które sprzedały najbrudniejsze sekrety. Viktor ma przekonanie, że rodzina mu uwierzy, „ale będą to mieli głęboko w dupie”. Szlag. Nie pomylił się,” pisze Kouchner (s.143). Mało tego, matka przenosi winę na swoje dzieci:

Marie-France zmarła w czasie, gdy matka mi mówiła: „[…] Gdybyś zaczęła mówić, mogłabym odejść. Twoje milczenie to twoja odpowiedzialność. Gdybyś zaczęła mówić, to by się wszystko nie wydarzyło”. I dodawała: „Nie było żadnej przemocy. On nigdy nie zmuszał twojego brata. Mój mąż mnie nie skrzywdził. To twój brat mnie zdradził”. (s. 162)

Szokujące. A nie wybrałam najmocniejszego fragmentu. Dodatkowo, mówi to matka, która wychowywała dzieci do wolności, swobody, która była dla nich długo autorytetem. Ale także, po prostu, mamą.

Proza nienachalna

Siła powieści Kouchner tkwi w jej wyważonym języku. Autorka po prostu opisuje wydarzenia, fakty, swoje stany emocjonalne i odczucia, ale nie wartościuje ich, nie ocenia. Pozostawia to nam, czytelnikom. Pozwala zobaczyć, jak działają mechanizmy wzbudzania winy, wstydu, zamiatania spraw pod dywan. Ile czasu – i siły – potrzebuje ofiara molestowania, by o nim powiedzieć i oskarżyć osobę, która miała się o nią troszczyć. Trud dźwigania traumy, obawa przed publiczną oceną, ale też przed reakcjami najbliższych, lęk o bycie dalej akceptowanym, poczucie winy za wymuszone milczenie – to wszystko znajdziemy w tej prozie. Czyli mękę, ale opisaną spokojnie, bez fajerwerków, z wyczuciem, niemal subtelnie. To bardzo dobra, nienachalna proza, od której włosy stają dęba. Czytałam wcześniej o tej książce, ale ponieważ przed sięgnięciem po nią znałam jej tematykę, bałam się ją przeczytać. Po lekturze uważam, że wspomnienia Kouchner są wstrząsające, ale znakomicie napisane. Naprawdę głęboko poruszająca lektura.

Moja ocena: 8/10.

Camille Kouchner, Familia Grande
Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2025
Tłumaczenie: Magdalena Kamińska-Maurugeon
Liczba stron: 184
ISBN: 978-83-8396-133-0

**********************************************************************************

Please, Mom, let's not pretend nothing happened

The gloomy, tense evening before a storm is the perfect setting for reading Camille Kouchner's book, The Familia Grande. The title is not accidental, as the author's family are important public figures in France, holding significant positions in both politics and the country's cultural and academic life. With the rain outside comes relief and catharsis, and the book is irresistible.

A Riddled Memory

The book was published in early January 2021 and shocked public opinion in France because the events it describes are true. Camille Kouchner tells the story of her family. The author is the daughter of Évelyne Pisier, a renowned lawyer, political scientist, and lecturer, and Bernard Kouchner, founder of the Médecins Sans Frontières foundation, for whom work was more important than family. Évelyne's parents committed suicide one after another, and later her beloved sister, Marie-France, also committed suicide. Évelyne remarried to lawyer, politician, and lecturer at the Institute of Political Studies in Paris, Olivier Duhamel. He took over the care of Évelyne's three children, the eldest, Colin, and twins Camille and Victor, replacing their abusive father and their alcoholic mother, devastated by her parents' suicides. However, the stepfather exploited the teenagers' position of trust and helplessness, sexually abusing Victor, and persuaded the girl to remain silent. They were both fourteen years old at the time of these dramatic events. They both needed time to begin talking about their trauma, and even more time to reveal the truth to their loved ones. It's no coincidence that the book was published only after their mother's death.

Sex is freedom. What are you waiting for?

The novel is full of surprising elements, from a very liberal upbringing and sexual freedom (both parents from their first marriage cheat on each other, the sisters can sleep with the same man, the teenagers are taken to nightclubs so they can have fun and not bother the adults), through the lack of attention and care for the children (the six-year-old moves between the family homes on his own, the mother drinks and takes it out on her kids), to the angry reactions of his family to the twins' trauma. Initially, their immediate family doesn't believe them, and the mother remains by her second husband's side until the end. At their mother's funeral, the siblings are treated like outcasts, the black sheep of the family who have shared their dirtiest secrets. Viktor is convinced the family will believe him, "but they won't give a damn." Shit. He was right," writes Kouchner (p. 143). Moreover, the mother shifts the blame onto her children:

“If you had spoken, I could have left. Your silence is your responsibility. If you had spoken, none of all this would have happened. There was no violence. Your brother was never forced. My husband did nothing. It's your brother who deceived me.” (p. 162)

Shocking. And I didn't choose the strongest passage. Moreover, this is coming from a mother who raised her children to be free, a mother that was for a long time an authority for them. And foremost – she was their mother.

Unobtrusive prose

The power of Kouchner's novel lies in its balanced language. The author simply describes events, facts, her emotional states, and feelings, but she doesn't evaluate them or judge them. She leaves that to us, the readers. It allows us to see how the mechanisms of inducing guilt, shame, and sweeping matters under the rug work. How much time—and strength—does a victim of abuse need to speak out and accuse the person who was supposed to care for them? The burden of bearing the trauma, the fear of public judgment, but also the reactions of loved ones, the fear of continued acceptance, the guilt for the enforced silence—all of this is found in Kouchner's prose. It's torment, but described calmly, without fireworks, sensitively, almost subtly. It's a very good, unobtrusive prose that will make your hair stand on end. I'd read about this book before, but because I knew the subject before picking it up, I was afraid to read it. After doing so, I found Kouchner's memoirs to be shocking, yet brilliantly written. A truly deeply moving read.

My rating: 8/10.

Author: Camille Kouchner
Title: The Familia Grande
Publishing House: Czarne, Wołowiec 2025
Translation: Magdalena Kamińska-Maurugeon
Pages: 184
ISBN: 978-83-8396-133-0