Kelly Barnhill, Syn wiedźmy (The Witch's Boy)

Spokojny, pachnący choinką wieczór, zapalone lampki, atmosfera zimowego wieczoru. Kanapa, ciepły koc, wielki kubek gorącej herbaty. Wreszcie – w ręce prezent dla samej siebie, wydana w ubiegłym roku książka amerykańskiej pisarki Kelly Barnhill Syn wiedźmy. Wielki był mój żal, że oryginalny tytuł książki nie brzmiał Son of a Witch! Ale pewnie literatura młodzieżowa nie może sobie pozwolić na taką... frywolność.

Bracie, gdzie jesteś?

Dwóch siedmiolatków, Ned i Tam, buduje tratwę i spuszcza ją na rzekę, by dopłynąć do morza. Niestety, ich przygoda kończy się tragicznie za najbliższym zakrętem – obaj chłopcy wpadają do wody. Ich ojciec, drwal, jest w stanie wyciągnąć z wody tylko Neda, spuchnięte ciało Tama znaleziono jeszcze tego samego dnia kawałek niżej. Matka, Siostra Wiedźma, nie może się pogodzić ze śmiercią jednego z bliźniąt, oraz z nieuchronnie nadciągającym zgonem drugiego. Łapie więc o zmierzchu duszę Tama i magiczną nicią przyszywa ją do ciała walczącego o życie Neda. Dzięki temu chłopiec pomału wraca do zdrowia, choć za ten zabieg musi zapłacić wysoką cenę. Od tamtej pory słowa nie są mu posłuszne – zaczyna się jąkać i nie jest w stanie czytać.

Jak to było jednak mozliwe, że matka mogła złapać odchodzącą duszę jednego z braci i przeszczepić ją swojemu drugiemu umierającemu dziecku? Otóż Siostra Wiedźma jest strażniczką pradawnej magii, której może używać tylko w dobrym, niesamolubnym celu. Magia jest bowiem bardzo potężna i zabija tych, którzy myślą tylko o sobie. Jest też podstępna i może powodować, że zacznie używać swojego strażnika do swoich celów. Dodatkowo, używanie magii sporo kosztuje. Magia z czasem wykorzystuje coraz więcej energii od swojego opiekuna. Dlatego właśnie matka Neda, kiedy z wizytą do ich grodu przybywa leciwa królowa i Siostra Wiedźma musi przyzwać magię ze swojego odległego domu, po przywróceniu królowej do życia jest wyczerpana przez niemal dwa tygodnie. Kiedy zostaje wezwana na dwór, by królowa mogła jej podziękować, zostawia garniec z magią w domu. Na taką okazję czekali bandyci z sąsiedniego kraju, którzy wiedzą o istnieniu tak potężnej siły i chcą ją zaprząc do swoich celów.

Tak oto na scenę wkracza Áine, córka króla bandytów. Dziewczyna wraz z ojcem po śmierci matki przenosi się znad morza do zaczarowanego lasu i opiekuje się domem. Ojciec wraca do swojego zbójeckiego zawodu, zbiera swoją bandę oddanych mu bandytów, a na szyi zawiesza sobie wisior w kształcie oka, który promieniuje magią. To właśnie ona powoduje, że rudobrody zbój staje się niezwykle chciwy i zaczyna interesować się starożytną magią z pobliskiego kraju. Namawia również swojego pysznego i zadufanego w sobie władcę do ataku na sąsiada, by wejść w posiadanie potężnego artefaktu. Tak oto ścieżki Neda i Áine się przecinają.

Ważne tematy

Barnhill udało się podjąć kilka ważnych tematów pod płaszczykiem baśni dla trochę starszych dzieci. Mamy więc godzenie się ze śmiercią i żałobę – najpierw przy śmierci brata bliźniaka, potem w przypadku śmierci rodziców Aime. Również stara magia, zaklęta w dziewięć głazów, pragnie odejść ze świata, uwolnić się ze swojej kamiennej formy. Śmierć jest tu pokazana jako przejście dalej, wyzwolenie, nowy początek, a nie jako koniec wszystkiego.

Drugi ważny temat to wolność – magia ma ogromny wpływ na swoich opiekunów, a korzystanie z niej wiąże się z wysoką ceną. Król Bandytów całkowicie traci wolną wolę, a magiczny wisior pomału przejmuje nad nim kontrolę. W końcu mężczyzna zupełnie zapomina, bo jest dla niego ważne, a kieruje nim już tylko chciwość. Siostra Wiedźma panuje nad magią, ale i ona zbacza ze ścieżki, ratując swoje dziecko. Odejście magii daje ludziom wolność, a takze pozwala tak naprawdę odejść tym, którzy umarli już dawno, a ich dusze zostały zatrzymane na świecie. Wraz z odejściem brata Ned odzyskuje zdolność mowy i umiejętność czytania, nie ciążą na nim żadne przekazywane z pokolenia na pokolenie obowiązki. Teraz może zostać kim chce, nie musi już być strażnikiem magii.

Magię mozna również, w przypadku Neda, odbierać jako presję społeczną. Dorastamy do życia w społeczeństwie, dojrzewamy i zostajemy przez nie dostrzeżeni jako pełnowartościowi jego członkowie, od których wiele się oczekuje. Ned jest rozdarty przez te słyszane głosy, z których wiele nakazuje mu pójść w różnych kierunkach. Wiele siły kosztuje go podążenie za własnym głosem, za własnymi potrzebami i pragnieniami. Chłopiec wykazuje znacznie większą dojrzałość niż rudobrody bandyta, któremu wizja władzy i bogactw przesłania rodzinę i jej dobro.

Zaniedbane wątki

Frapujący jest również wątek wilka. Rozbójnik uczy swoją córkę, że wilki to podstępne zwierzęta i należy je zabijać, kiedy tylko jest ku temu okazja. Dlatego też Aime strzela do wilczycy, która gdzieś w lesie ma młode. Na jedno z tych szczeniąt natyka się Ned podczas swojej ucieczki przez las i wilk zostaje jego przyjacielem. Dlaczego tak się dzieje? Jakie ma to uzasadnienie fabularne? Nie wiadomo.

Pewien niewykorzystany potencjał ma również postać zbójcy, którego uleczył Ned. Magia spowodowała, że porwany chłopiec spadł wraz z rozbójnikiem z wysokiego mostu i mężczyzna doznał strasznych, bardzo bolesnych obrażeń. Chłopcu, chronionemu przez magię, nic się nie stało. Strażnik magii podejmuje decyzę, by uleczyć śmiertelnie rannego bandytę i darować mu życie. Mężczyzna jednak nie wyciąga z tego właściwych wniosków – podąża śladem chłopca i będzie się starał odebrać mu magię. To jego strzała, skierowana na Áine, zabije jej ojca. Potem jednak mężczyzna znika, i zawsze żal mi drugoplanowych bohaterów, którzy pojawiają się w książce tylko po to, by wypuścić tą jedną feralną strzałę. Spełnił swoją funkcję, porzućmy go, nie będzie nam juz potrzebny. Podobnych przykładów jest tu wiele.

Jaka jest największa siła tej książki? Akcja jest wciągająca, a strony czytają się w zasadzie same. Przysiadałam na chwilę odsapnąć przy świątecznym sprzątaniu, a budziłam się 50 stron dalej, jakbym wychodziła z innego świata. Naprawdę rzadko zdarza się, żeby książki czytały się same!

 

Moja ocena: 7/10.

 

Kelly Barnhill, Syn wiedźmy

Wydawnictwo Literackie

Kraków 2019

Tłumaczenie: Łukasz Małecki

Liczba stron: 392

ISBN: 978-83-08-06864-9

A quiet evening, the smell of a Christmas tree in the air, lights on, the atmosphere of a winter evening. A couch, a warm blanket, a huge cup of hot tea. Finally, a gift for myself, a book by the American writer Kelly Barnhill, The Witch's Boy, translated to Polish last year. It is my great regret that the original title of the book was not The Son of a Witch! But probably the youth literature cannot afford such ... frivolity.

Brother, where are you?

Two seven-year-olds, Ned and Tam, build a raft and set it down on the river to swim to the sea. Unfortunately, their adventure ends tragically around the next bend - both boys fall into the water. Their father, a lumberjack, is only able to get Ned out of the water, Tam's swollen body was found a little further down the river the same day. The mother, Sister Witch, cannot come to terms with the death of one of the twins and the imminent death of the other. So he catches Tam's soul at dusk and sews it with a magic thread to the body of Ned, who is fighting for his life. As a result, the boy slowly recovers, although he has to pay a high price for this procedure. Since then, the words do not obey him - he stutters and is unable to read.

But how was it possible that a mother could catch the departing soul of one brother and transplant it to her other dying child? Well, Sister Witch is the guardian of ancient magic, which she can only use for a good, unselfish purpose. Magic is very powerful and kills those who only think about themselves. It is also sneaky and can start using its guardian for its purposes. Plus, using magic costs a lot. With time, magic uses more and more energy from its guardian. That's why Ned's mother, when the elderly queen visits their town and Sister Witch has to summon magic from her distant home, is exhausted for almost two weeks after the queen is brought back to life. When she is summoned to the court so that the queen can thank her, she leaves the pot with magic at home. The bandits from a neighboring country who know about the existence of such a powerful force and want to harness it to their ends have been waiting for such an opportunity.

This is how Áine, daughter of the bandit king, enters the scene. After the death of her mother, the girl and her father move from the seaside to the enchanted forest and take care of the house. The father returns to his rogue profession, gathers his band of devoted bandits and returns to carrying an eye-shaped pendant that radiates magic. In this way the red-bearded robber becomes extremely greedy and interested in ancient magic from a nearby country. He also persuades his proud and self-righteous ruler to attack his neighbor in order to obtain such a powerful artifact. This is how Ned and Áine's paths cross.

Important topics

Barnhill has managed to tackle some important subjects in the disguise of a fairy tale for slightly older children. So we have to accept death and mourning - first the death of a twin brother, then when Áine's parents die. Old magic, enchanted in nine boulders, also wants to leave the world, to free itself from its stone form. Death is shown here as a transition, liberation, new beginning, not the end of everything.

The second important topic is freedom - magic has a huge impact on its guardians, and using it is associated with a high price. The Bandit King loses his free will completely, and the magic pendant slowly takes control of him. After all, a man completely forgets what is important to him, and he is only driven by greed. Sister Witch controls magic, but she too deviates from the righteous path, saving her child. The departure of magic gives people freedom, and also allows those who have long died and their souls to finally go away. With his brother's departure, Ned regains his ability to speak and read, he is not burdened with any duties passed down from generation to generation. Now he can be whoever he wants to be, he doesn't have to be the keeper of magic anymore.

Magic can also, in Ned's case, be perceived as social pressure. We grow up to live in society, we mature and we are perceived by it as full-fledged members of whom much is expected. Ned is torn apart by these voices he is hearing, many of which tell him to go in different directions. It takes a lot of strength to follow his own voice, his own needs and desires. The boy shows much more maturity than the red-bearded bandit, who is obscured by the vision of power and riches which causes suffering in his family.

Neglected threads

However, there are also some neglected threads, that Barnhill tackles, and then abandons. The topic of the wolf is one of them. The Bandit King teaches his daughter that wolves are sneaky animals and should be killed whenever possible. That's why Áine shoots a she-wolf, which has cubs somewhere in the woods. One of these puppies is encountered by Ned during his escape through the forest, and the wolf becomes his friend. Why is this happening? What is the fictional rationale behind this? It is not known.

The robber who was healed by Ned also has an untapped potential. Magic caused the kidnapped boy to fall with the robber from a high bridge and the man suffered terrible, painful injuries. The boy, protected by magic, was fine. The guardian of magic decides to heal a fatally wounded bandit and spare his life. The man, however, does not draw the right conclusions from this - he is following in the boy's footsteps and will try to take his magic from him. It is the bandit’s arrow, aimed at Áine, that will kill her father. But then the man disappears, and I always feel sorry for the secondary characters who appear in the book only to release this one unlucky arrow. It fulfilled its function, let's abandon it, we will no longer need it. There are many similar examples here.

What is the greatest strength of this book? The action is addictive and the pages basically read by themselves. I used to sit down for a while during Christmas cleaning, and I would wake up 50 pages away, as if I was coming from another world. Books are really rare to read themselves!

 

My grade: 7/10.

 

Author: Kelly Barnhill

Title: The Witch’s Boy

Literary Publishing House

Krakow 2019

Translation: Łukasz Małecki

Number of pages: 392

ISBN: 978-83-08-06864-9

Hisham Matar, w Kraju mężczyzn (In the Country of Men)

 Wgniotło mnie w kanapę, kiedy kończyłam czytać książkę Hishama Matara W kraju mężczyzn. Niby nic, niecałe 200 stron, ale to proza gęsta i trudna. Początkowo mało wciągająca, ale pod koniec nie mogłam się oderwać. To druga naprawdę znakomita pozycja libijskiego pisarza.

Dyktatura oczami dziecka

Narratorem powieści jest 9-letni chłopiec, jedynak Sulejman, i patrzymy na jego rodzinę jego oczami. Matka, Nadżwa, prowadzi dom, opiekuje się dzieckiem i w tajemnicy przed mężem pije. Wydana za mąż jako 15-latka za 23-letniego Faradża, natychmiast zachodzi w ciążę i rodzi syna. Jest nieszczęśliwa w swoim małżeństwie. Sulejmanowi, zwanemu przez najbliższych pieszczotliwie Slumą, powiedziano, że ojciec często jeździ w delegacje i dlatego dużo go nie ma w domu. W rzeczywistości ojciec działa w opozycji przeciwko rządom libijskiego dyktatora Muammara Kadaffiego i w końcu zostaje aresztowany. Dzięki staraniom matki, ciężko pobity i w strasznym stanie, wraca do domu.

Powrót ojca do domu i opis jego ciała podanego torturom stanowi najważniejszy punkt tej powieści. Proza zagęszcza się jak smoła, a czytelnik, podążając za ciekawskim Slumą, wraz z nim ogląda ślady pobicia na ojcowskim ciele. O ile jednak chłopiec jeszcze niewiele z tego rozumie, o tyle widz zdaje już sobie sprawę, co ma przed oczami:

[…] zobaczyłem nagiego mężczyznę siedzącego na łóżku. Przez jego plecy biegły ciemne, połyskliwe linie, z niektórych sączyła się krew. Nagle odwrócił się do mnie. Odrzuciło mnie na widok jego straszliwej twarzy. […] Oczy miał zamknięte, pełne powietrza albo wody, albo krwi, jak spuchnięte zgniłe pomidory, dolna warga była gruba i sina jak bakłażan. (s. 163)

Ojciec również strasznie śmierdzi, wydaje trupią niemal woń, gdyż ogniące się rany długo nie pozwalają mu się myć. Dla mnie jednak najstraszniejszy był fragment, gdy chłopiec jeszcze nie widział ojca, ale słyszał jego głos:

– Tu jestem – odrzekł. Jego głos mnie wystraszył. Był głęboki, niski, zniekształcony przez zęby i zatkany nos. Ale najbardziej przeraziło mnie to, ze go w nim rozpoznałem. To był baba, baba, który już nie był babą, może nawet, pomyślałem zanurzony w swoim strachu i zmieszaniu, baba, który już nie żył. (s. 162, baba znaczy ojciec)

Tytuł powieści jest zatem przewrotny – W kraju mężczyzn tytułowych bohaterów nie ma, skrywają się, są mordowani i prześladowani, wieszani publicznie. W kraju mężczyzn rządzą kobiety i dzieci, ale żyjące losem zgotowanym im przez nieobecnych mężów i ojców. Losem niechcianym, trudnym, odbierającym poczucie bezpieczeństwa. Powieść Matara dobrze oddaje duszną atmosferę dyktatury, wizyty agentów systemu, konieczność ukrywania swoich poglądów i chronienia bliskich sobie osób. Nadżwa zaprzyjaźnia się z sąsiadką, a ich synowie bawią się ze sobą, jednak gdy mąż sąsiadki zostaje aresztowany, lęk sprawia, że relacje zostają zarwane.

Książka kryje jednak jeszcze jeden dramat – młody Sluma zostaje wysłany za granicę, dla bezpieczeństwa. Trafia do wuja Musy do Egiptu i zostaje wychowany przez niego i jego rodzinę. Ojca nie będzie mu dane zobaczyć już nigdy, matkę odwiedza po wielu latach. Kraj mężczyzn odebrał mu zatem również jego dzieciństwo.

 

Moja ocena: 8/10.

 

Hisham Matar, W kraju mężczyzn

Wydawnictwo Smak słowa

Sopot 2011

Tłumaczenie: Ewa Penksyk-Kluczkowska

Liczba stron: 200

ISBN: 978-83-62122-17-2

I was crushed as I finished reading Hisham Matar's In the Country of Men. This less than 200 pages book turns out to be dense and difficult prose. Initially not very addictive, but at the end I couldn't tear myself away from it. This is the second truly outstanding position of a Libyan writer.

Dictatorship through the eyes of a child

The novel is narrated by a 9-year-old boy, the only son Suleiman, and we look at his family through his eyes. Mother, Nadżwa, runs the house, takes care of the child and drinks in secrecy behind her husband’s back. Married as a 15-year-old to 23-year-old Faradz, she immediately becomes pregnant and gives birth to a son. She is unhappy in her marriage. Suleiman, who was affectionately called Sluma by his relatives, was told that his father often traveled on business trips and that he was not at home a lot. In fact, the father is in opposition to the rule of the Libyan dictator Muammar Kadaffi and is eventually arrested. Thanks to his mother's efforts, he returns home badly beaten and in terrible condition.

The father's return home and the description of his body after torture constitute the highlight of this novel. Prose thickens like tar, and the reader, following the curious Sluma, watches with him the traces of beatings on his father's body. However, while the boy does not understand much of it, the viewer already realizes what is in front of his eyes:

[…] I saw a naked man sitting on the bed. Dark, gleaming lines ran down his back, some oozing blood. Suddenly he turned to me. I was struck with the sight of his terrible face. […] His eyes were closed, full of air, water or blood, like swollen rotten tomatoes, his lower lip thick and blue like an eggplant. (p. 163)

Father also stinks terribly, he almost has a deathly smell, because his burning wounds do not allow him to wash for a long time. For me, however, the most terrible part was when the boy had not yet seen his father, but heard his voice:

"Here I am," he replied. His voice scared me. It was deep, low, disfigured by teeth, and a stuffy nose. But what scared me the most was that I recognized him in it. It was baba, baba who was no longer  baba, maybe even, I thought, immersed in my fear and confusion, baba who was already dead. (p. 162, baba means father)

The title of the novel is therefore deeeply ironic - In the Country of Men the title heroes are in hiding, they are murdered and persecuted, hanged in public. In the country of men, women and children rule, but they live the fate prepared for them by absent husbands and fathers. An unwanted, difficult fate that takes away the sense of security. Matar's novel reflects the stuffy atmosphere of dictatorship well, the visits by system agents, the need to hide one's views and to protect people we care for. Nadżwa befriends a neighbor and their sons play with each other, but when the neighbor's husband is arrested, fear causes the relationship to be broken.

The book, however, hides one more drama - young Sluma is sent abroad for safety. He goes to Uncle Musa in Egypt and is raised by him and his family. He will never see his father again, and he will visit his mother only after many years. The country of men therefore took his childhood away from him.

 

My rating: 8/10.

 

Author: Hisham Matar

Title: In the Country of Men

Publishing House: Smak słowa

Sopot 2011

Translation: Ewa Penksyk-Kluczkowska

Number of pages: 200

ISBN: 978-83-62122-17-2

 

Jonathan Littell, Łaskawe (Les Bienveillantes)

Na wzmiankę o głośnej książce Littella Łaskawe trafiłam, czytając Strefę interesów Martina Amisa. Wiadomo, słyszałam o niej już wcześniej, ale dopiero przygotowując recenzję książki Amisa, znalazłam gdzieś zdanie, że Łaskawe to lektura obowiązkowa dla zainteresowanych tematem Holocaustu. Zaciekawił mnie opis, książkę kupiłam, ale zobaczywszy jej objętość, zwątpiłam, czy chcę czytać fikcyjne wspomnienia zbrodniarza wojennego, zajmującego się eksterminacją Żydów. Jednak było w niej coś… fascynującego, pociągającego – skrajne emocje towarzyszące książce i biegunowe opinie czytelników skłoniły mnie do wyrobienia sobie własnej.

Historyczny majstersztyk

Rożne źródła podają, że Littell rozpoczął przygotowania do książki już w 2001 roku i w przeciągu pięciu lat przeczytał ponad 200 książek w tym temacie. Szokuje natomiast fakt, że tą dziewięciuset stronicową (we francuskim oryginale) książkę napisał z zaledwie 4 miesiące.[1] Wikipedia z kolei podaje, że inspiracją dla pisarza było zdjęcie Zoyi Kosmodiemjanskiej, radzieckiej partyzantki, która została powieszona przez Niemców.[2] Fotografie z egzekucji zostały znalezione przy zwłokach jednego z niemieckich żołnierzy, ale później zbezczeszczonym zwłokom zrobił jeszcze zdjęcie Siergiej Strunnikow.[3] Na fotografii Kosmodiemjanska wygląda jednocześnie pięknie i strasznie – ma twarz niczym Joanna d’Arc i obciętą bagnetem lewą pierś, a jej szyja wygina się pod nienaturalnym kątem.

Znakomite przygotowanie autora widać niemal na każdej stronie – ruchy wojsk można odtwarzać na mapie, a Littell maszeruje z niemieckimi żołnierzami aż do Stalingradu. Opisuje szczegółowo egzekucje Żydów w Babim Jarze, gdzie od 29 września do 3 października 1941 roku rozstrzelano 33771 Żydów.[4] Szczegółowo opisuje głód i walki w Stalingradzie, ale także marsz wojsk niemieckich przez Ukrainę i rozstrzeliwania żydowskiej ludności. Przyznam, że gdy doczytałam do momentu postrzelenia ciężarnej dziewczyny, wykonania cesarskiego cięcia, by uratować jej dziecko, które niemal natychmiast jeden z dowódców niemieckich roztrzaskał o piec, musiałam na chwilę odłożyć książkę (s. 166). Opis realiów jest naprawdę wstrząsający i daje szeroką perspektywę działań wojennych i ruchów armii. Littell oddaje również nastroje społeczeństwa, wprowadza i portretuje szereg dobrze znanych postaci (Eichmann, Hitler, Böll). Główny bohater, Maximilian Aue, jest jednak postacią fikcyjną. Za to jaką!

Niezdrowa fascynacja

Maximilian Aue to robiący karierę w szeregach SS mężczyzna, gruntownie wykształcony, władający biegle niemieckim i francuskim. Jest oczytany, zna się na muzyce klasycznej (niejednokrotnie żałuje, że matka nie zmusiła go do nauki gry na pianinie), ma ogromną wrażliwość, zwłaszcza na naturę, którą obserwuje z niesłabnącą fascynacją. Z drugiej jednak strony to człowiek perwersyjny – ma obsesję na punkcie własnej siostry bliźniaczki, z którą sypiał jako nastolatek. Od tamtej pory nie chce obcować z żadną inną kobietą i odrzuca miłość Hannah, którą poznaje w Berlinie. Jednocześnie sypia z wieloma mężczyznami, onanizuje się i nieustannie porusza temat fekaliów. Gówno to jedno z jego ulubionych słów. Littell pozostawia niedopowiedziane, czy Aue brutalnie zamordował swoją matkę (uduszona) i ojczyma (zarąbany siekierą) podczas swojej wizyty w domu rodzinnym we Francji. Z drugiej strony, widzimy jego ludzkie oblicze, kiedy stara się odnaleźć sens w szaleństwie wojny, trzyma wyznaczonych planów i próbuje kierować się rozsądkiem, gdy świat już dawno oszalał. Podczas debaty o Żydach górskich z Kaukazu kieruje się naukowymi dowodami, a nie czystą nienawiścią rasową. Próbując pomóc zagłodzonym Häftlinge (więźniom obozów koncentracyjnych), rozdać im cieplejszą zimową odzież i jakiekolwiek jedzenie stara się przede wszystkim dbać o interesy III Rzeszy i jej siłę roboczą. Bardzo długo łudziłam się, że Max jest jednak dobrym człowiekiem, kierującym się czymś w rodzaju moralnego kodu. Jednak koniec książki pozbawił mnie złudzeń.

Skrucha jest dla dzieci

Po przeczytaniu dzieła francuskiego pisarza zgadzam się z Joanna Tokarską-Bakir, która w dwutygodniku pisze, że Łaskawe to moralitet.[5] Już w pierwszym rozdziale, bardzo mocnym i poruszającym, zdeprawowany narrator czyni pomiędzy sobą a swoimi czytelnikami znak równości:

Jestem winny, wy nie jesteście, to świetnie. Ale przecież musicie umieć powiedzieć sobie, że na moim miejscu robilibyście to samo. […] w głowach niech na zawsze pozostanie wam ta myśl: macie być może więcej szczęścia ode mnie, ale nie jesteście ode mnie lepsi. (s. 27)

W jednym z wywiadów Littell powiedział, że stworzył postać swojego bohatera wyobrażając sobie, co sam mógłby robić, gdyby urodził się w przedwojennych Niemczech i został narodowym socjalistą.[6] Podczas lektury zmusza czytelnika, by sam zadał sobie to pytanie. Aue nie wybiela się (wręcz przeciwnie), mimo stosunkowo małej liczby zabitych przez siebie ludzi widzi swoją winę na równi z mordującymi masowo żołnierzami. Gdy Hannah pyta go, co czuł strzelając do Żydów, odpowiada: „To samo, co czułem, patrząc, jak inni strzelają. Gdy zaistnieje taka konieczność, staje się nieważne, kto to robi. Poza tym uważam, że patrząc, ponoszę taką samą odpowiedzialność jak ci, co strzelają” (s. 501). I dodaje cynicznie: „Nie żałuję niczego: taką miałem pracę, i już” (s. 11). Zresztą, perspektywa, z której pisze, musi początkowo budzić w czytelniku głęboką irytację i poczucie niesprawiedliwości. Aue ma żonę i dwójkę dzieci, jest jednym z dyrektorów w fabryce koronek we Francji. Nie poniósł żadnych prawnych konsekwencji swoich czynów.

Jako że sam przyznaje się do swojej przeszłości w swoich notatkach i nie wyrzeka się odpowiedzialności (a konsekwencji swoich czynów), zastanawia się nad postawami swoim pobratymców:

Patrzyłem w zamyśleniu na młodego, pełnego motywacji inżyniera: czy rzeczywiście nie był niczego świadom? Kominy Birkenau dymiły codziennie, osiem kilometrów stąd, wiedziałem, jakie krążą plotki, wszyscy wiedzieli. W sumie jednak, jeśli nie chciał, mógł nie wiedzieć. Zasady zachowania tajemnicy i kamuflażu służyły także i temu. (s. 641)

Czy była to wina propagandy i jej bezosobowego języka, gdzie wszystko działo się samo, niemal bez wykonawców czy czynnika sprawczego (jak zauważa Aue ironicznie, bardzo to pocieszające, s. 656). Jednak ta propaganda zaczyna się rozjeżdżać, a żołnierze niemieccy to dostrzegają, w czym Aue dostrzegał podstawy ich okrucieństwa:

[…] Häftling to podczłowiek, nie jest nawet istotą ludzką, więc bicie go jest całkowicie uzasadnione. Ale przecież to nie jest do końca tak: zwierzęta też nie są istotami ludzkimi, a żaden z naszych strażników nie potraktowałby zwierzęcia tak, jak traktuje Häftlinge. Propaganda rzeczywiście odgrywa pewną rolę, ale w sposób bardziej złożony. Doszedłem do wniosku, iż strażnik SS nie staje się okrutnikiem bądź sadystą dlatego, że nie uważa więźnia za istotę ludzką; przeciwnie, jego wściekłość narasta i przechodzi w sadyzm, gdy dostrzega, że więzień zdecydowanie nie jest żadnym podczłowiekiem, jak mu mówiono, lecz właśnie i nad wszystko człowiekiem takim jak on, i rozumie pan, opór tamtego staje się dla niego nieznośny, opór i niema wytrwałość; bije, bo pragnie, by znikło to wspólne człowieczeństwo. Oczywiście, to nie działa: im mocniej bije strażnik, tym wyraźniej widzi, że więzień odmawia uznania siebie za podczłowieka. Na koniec zostaje tylko jedno wyjście – zabić więźnia i w ten sposób ostatecznie przyznać się do klęski. (s. 649)

Ponieważ naród niemiecki przestaje przestrzegać narzuconych zasad, a żołnierze zaczynają kierować się własnym zyskiem, w ich szeregi wkrada się korupcja, nieuzasadnione okrucieństwo, znika idea pracy dla Wielkiej Rzeszy, wszystko zaczyna chylić się ku upadkowi. Następuje nieudany zamach na Hitlera, wieszczący rychły koniec snów o potędze Niemiec. Wydarzenia zaczynają przyspieszać, zwłaszcza w ostatnim rozdziale, zatraca się poczucie ładu i porządku, niemiecki Ordnung i świat finalnie wypada z jakiegokolwiek porządku.

[…] jeżeli byliśmy zdolni to zrobić, tak po prostu powiesić młodą dziewczynę, to byliśmy zdolni do wszystkiego, niczego już nie można było być pewnym […] s. 947

Wreszcie następuje scena finałowa w zoo, a po niej zapada cisza. Warto zauważyć, że książka jest podzielona na 7 rozdziałów, każdy odwołujący się do innej formy muzycznej (Toccata, Almandy, Kurant, Sarabanda, Menuet, Aria i Giga). Dla mnie te tytuły mówią o tempie, w jakim dzieją się wydarzenia w danym rozdziale i kto gra w nich główną rolę. Książka kończy się niczym płyta i zapada cisza, a w tej ciszy bohater zostaje „„[…] sam z czasem, smutkiem i trudem wspomnień, z okrucieństwem własnej egzystencji i śmierci, która wciąż nie nadchodziła. Łaskawe wpadły na mój trop” (s. 1010).

Nie jesteście ode mnie lepsi

Im dłużej myślę o tej książce, tym mocniej ona we mnie zapada i silniej rezonuje. Faktycznie, budzi skrajne, silne emocje, ale jest napisana sprawnie i wciągająco. Mimo swojej objętości czyta się znakomicie i szybko. Zapewne tak działa pornografia śmierci, po którą Littell sięga chętnie i często. Jednak warstwa filozoficzna, rozważania o istocie dobra i zła, o nieprawdopodobieństwie okrucieństw wojny sprawia, że ohydne skłonności bohatera schodzą na drugi plan, a książka faktycznie stawia czytelnika wobec niemiłej i bardzo surowej prawdy. Czy Aue ma rację mówiąc, że nie jesteśmy od niego lepsi?

 

Moja ocena: 10/10.

 

Jonathan Littell, Łaskawe

Wydawnictwo Literackie

Kraków 2019

Tłumaczenie: Magdalena Kamińska-Maurugeon

Liczba stron: 1040

ISBN: 978-83-08-06833-5

---

[1] https://www.nytimes.com/2006/10/09/books/09fran.html. „As Mr. Nurnberg tells it, the author spent five years researching “Les Bienveillantes” and then wrote it in a four-month sprint." [Dostęp: 6.12.2020]

[2] https://en.wikipedia.org/wiki/Jonathan_Littell#cite_note-11 [Dostęp: 6.12.2020]

[3] https://histmag.org/Zycie-codzienne-i-wojna-z-perspektywy-Sowieta.-Fotografie-Siergieja-Strunnikowa-Galeria-21363/ [Dostęp: 6.12.2020]

[4] https://pl.wikipedia.org/wiki/Babi_Jar [Dostęp: 6.12.2020]

[5] https://www.dwutygodnik.com/artykul/415-1939-littell.html [Dostęp: 6.12.2020]

[6] https://en.wikipedia.org/wiki/Jonathan_Littell [Dostęp: 6.12.2020]

___________________________________________________________________________

I came across the mention of the famous book by Littell The Kindly Ones while reading Martin Amis's The Zone of Interest. I had obviously heard about it before, but it was only while preparing the review of Amis's book that I found somewhere that The Kindly Ones  is a must-read for those interested in the subject of the Holocaust. I was interested in the description, I bought the book, but when I saw its thickness I doubted whether I wanted to read the fictitious memories of a war criminal dealing with the extermination of Jews. However, there was something… fascinating, even attractive about it - the extreme emotions accompanying the book and the polar opinions of the readers prompted me to make my own.

Historical masterpiece

Various sources say that Littell began preparing for the book as early as 2001, and in five years he read over 200 books on the subject. What is shocking is the fact that he wrote this nine-hundred-page book (in the French original) in just 4 months[1]. Wikipedia, in turn, states that the writer was inspired by a photo of Zoya Kosmodiemjanska, a Soviet partisan who was hanged by the Germans[2]. Photos from the execution were found on the dead body of one of the German soldiers, but Sergei Strunnikov took another photo of the desecrated body[3]. In the photo, Kosmodiemjanska looks beautiful and terrible at the same time - her face is like Joanna d'Arc and her left breast is cut with a bayonet, and her neck is bending at an unnatural angle.

The author's excellent preparation can be seen on almost every page - troop movements can be traced on a map, and Littell marches with German soldiers as far as Stalingrad. He describes in detail the executions of Jews in Babi Yar, where 33,771 Jews were shot between September 29 to October 3, 1941[4]. He describes in detail the famine and the fighting in Stalingrad, but also the march of German troops through Ukraine and the shooting of the Jewish population. I admit that when I read up to the moment of accidental shooting of a pregnant girl, a cesarean section conducted on the dying woman to save her child, which almost immediately has been smashed against a stove by one of the German commanders, I had to put the book down for a while (p. 166). The description of the realities is really shocking and gives a broad perspective of military operations and army movements. Littell also captures the mood of society, introduces and portrays a number of well-known figures (Eichmann, Hitler, Böll). The main character, Maximilian Aue, however, is a fictional character. And quite fascinating!

Unhealthy fascination

Maximilian Aue is a soldier in the ranks of the SS, thoroughly educated, fluent in German and French. He is well-read, knows classical music (he often regrets that his mother did not force him to learn to play the piano), has great sensitivity, especially to nature, which he observes with unflagging fascination. On the other hand, he's a perverse man - obsessed with his own twin sister, whom he slept with as a teenager. Since then, he has refused to have sex with any other woman and rejects Hannah's love, whom he met in Berlin. At the same time he sleeps with many men, masturbates and constantly raises the subject of feces. Shit is one of his favorite words. Littell leaves it unclear whether Aue brutally murdered his mother (strangled) and stepfather (hacked with an ax) during his visit to his family home in France. On the other hand, we see his human face as he tries to find meaning in the madness of war, keeps his plans fixed and tries to follow his common sense when the world has long gone mad. He is guided by scientific evidence, not pure racial hatred, in the debate about the mountain Jews of the Caucasus. By trying to help the starving Häftlinge (concentration camp prisoners), give them warmer winter clothing and any food, he tries to care for the interests of the Third Reich and its workforce. For a long time I had delusions that Max was a good man after all, guided by some sort of moral code. However, the end of the book has disillusioned me.

Repentance is good for children

After reading the work of the French writer, I agree with Joanna Tokarska-Bakir, who writes in the Dwutygodnik that Łaskawe is a morality play[5]. Already in the very first chapter, very powerful and moving, depraved narrator equates himself and his readers:

I'm guilty, you aren't, that's great. But you have to be able to tell yourself that if you were me you would do the same. [...] But always keep this thought in mind: you might be luckier than I, but you’re not a better person. (p. 27)

In one of the interviews, Littell said that he created the character of his hero by imagining what he could do if he was born in pre-war Germany and became a National Socialist[6]. He also forces the readers to ask themselves this question. Aue does not justify his actions (on the contrary), despite the relatively small number of people he had killed, he sees his guilt on a par with mass murdering soldiers. When Hannah asks him what he felt shooting the Jews, he replies, 'The same as I felt when I watched the others shoot. When it becomes necessary, it doesn't matter who does it. Besides, I believe that by looking, I bear the same responsibility as those who shoot' (p. 501). And she adds cynically: 'I have no regrets: that was my job, and that's it' (p. 11). However the perspective from which he writes must initially evoke deep irritation and a sense of injustice in the reader. Aue has a wife and two children now and is one of the directors of a lace factory in France. He did not suffer any legal consequences of his actions.

As he himself admits his past in his notes and does not renounce responsibility (just the consequences of his actions), he reflects on the attitudes of his kin:

I looked thoughtfully at the young, motivated engineer: was he really unaware of anything? Birkenau chimneys smoked every day, just eight kilometers away, I knew the rumors, everyone knew. But overall, if he didn't want to, he might not know. The rules of secrecy and camouflage served also this purpose. (p. 641)

Was it the fault of propaganda and its impersonal language, where everything happened by itself, almost without any performers or causative agents (as Aue notes ironically, it is very comforting, p. 656). However, this propaganda is starting to dissolve, and German soldiers see it, which for Aue becomes the basis of their cruelty:

[…] Häftling is a sub-human, not even a human being, so hitting him is perfectly justified. But it's not quite like that: animals are not human beings either, and none of our rangers would treat an animal the way they treat Häftlinge. Propaganda does play a role, but in a more complex way. I have concluded that the SS guard does not become cruel or sadist because he does not consider the prisoner a human being; on the contrary, his rage grows and turns into sadism when he sees that the prisoner is definitely not sub-human, as he has been told, but a man like him, and you understand, the resistance of the other becomes unbearable for him, resistance and silent perseverance; he beats because he wants this common humanity to disappear. Of course, it doesn't work: the harder the guard hits, the more clearly he sees that the prisoner refuses to recognize himself as a sub-human. In the end, there is only one option left - to kill the prisoner and thus finally admit defeat.  (p. 649)

As the German nation ceases to obey the imposed rules and the soldiers begin to be guided by their own profit, corruption and unjustified cruelty creeps into their ranks, the idea of ​​working for the Great Reich disappears, everything begins to decline. An unsuccessful attempt on assasinating Hitler follows, heralding the imminent end of dreams on Germany's power. Events start to accelerate, especially in the last chapter, the sense of order is lost, the German Ordnung and the world finally falls out of any order.

[...] if we were able to do it, just hang a young girl, we were capable of anything, we couldn't be sure of anything anymore [...] (p. 947)

Finally, there is the final scene at the zoo, followed by silence. It is worth noting that the book is divided into 7 chapters, each referring to a different musical form (Toccata, Almandy, Kurant, Sarabanda, Minuet, Aria and Jig). For me, these titles describe the pace at which the events in the chapter roll on and who plays the main role in them. The book ends like an album and there is silence, and in this silence the protagonist remains '[...] alone with time, sadness and painful memories, with the cruelty of his own existence and death that still has not come. The kindly ones found my trail' (p. 1010).

You are not better than me

The more I think about this book, the more it sinks into me and resonates more strongly. Indeed, it evokes extreme, strong emotions, but it is written efficiently and engagingly. Despite its volume, it reads brilliantly and quickly. Probably this is how the pornography of death works, which Littell uses willingly and often. However, the philosophical layer, considerations about the essence of good and evil, about the improbability of the atrocities of war, make the hero's hideous inclinations fall to the background, and the book actually puts the reader in front of an unpleasant and very stern truth. Is Aue right in saying that we are not better than him?

 

My rating: 10/10.

Author: Jonathan Littell
Title: The Kindly Ones
Publishing House: Wydawnictwo Literackie
Krakow 2019
Translation: Magdalena Kamińska-Maurugeon
Number of pages: 1040
ISBN: 978-83-08-06833-5

[1] https://www.nytimes.com/2006/10/09/books/09fran.html Retrieved 2020-12-06. „As Mr. Nurnberg tells it, the author spent five years researching “Les Bienveillantes” and then wrote it in a four-month sprint.“

[2] https://en.wikipedia.org/wiki/Jonathan_Littell#cite_note-11 Retrieved 2020-06-12.

[3] https://histmag.org/Zycie-codzienne-i-wojna-z-perspektywy-Sowieta.-Fotografie-Siergieja-Strunnikowa-Galeria-21363/ Retrieved 2020-12-06.

[4] https://pl.wikipedia.org/wiki/Babi_Jar Retrieved 2020-12-06.

[5] https://www.dwutygodnik.com/artykul/415-1939-littell.html Retrieved 2020-12-06.

[6] https://en.wikipedia.org/wiki/Jonathan_Littell Retrieved 2020-12-06.

Maja Lunde, Śnieżna siostra (Snøsøsteren)

 Długo czekałam z lekturą tej pięknej książki – mam wrażenie, że ponad rok. Podrzuciła mi ją znajoma, specjalistka od literatury dziecięcej, a ja schowałam ją w szafie i tak przeleżała aż do grudnia. Jednak jej piękna, zimowa okładka i mroźny tytuł przypomniały o sobie i w spokojny sobotni wieczór, zagrzebana pod kocem i z kubkiem herbaty, wreszcie po nią sięgnęłam.

Mądrze o śmierci

Wydana w 2019 roku w Wydawnictwie Literackim książka Śnieżna siostra Mai Lunde opowiada historię 10-cio letniego Juliana Wilhelmsena oraz jego rodziny. Julian wraz ze swoimi rodzicami i młodszą siostrą August muszą się zmierzyć ze śmiercią 16-letniej Juni, pierworodnej córki i najstarszego z rodzeństwa. Zbliżające się Boże Narodzenie i nadchodzące urodziny Juliana (przypadające w samą Wigilię) sprawiają, że chłopcu brakuje ciepłej rodzinnej atmosfery i bożonarodzeniowych dekoracji i zapachów. Ten brak zaczyna chłopcu doskwierać jeszcze dotkliwiej, gdy poznaje swoją rówieśniczkę, Hedvig Hansen. Tajemnicza dziewczynka zaprasza chłopca do swojego pięknego domu, gdzie niemal każdy kąt pachnie świętami. Dziewczynka na nowo zaraża Juliana radością życia, pozwalając jednocześnie oswoić śmierć siostry.

Gdy umiera dziecko

Lunde porusza temat niesamowicie trudny i bolesny – śmierć dziecko. W książce umierają dwie dziewczynki, obie w bezsensowny i niepotrzebny sposób, co budzi głęboką rozpacz otoczenia. Jednak Lunde potrafi pisać o śmierci unikając ckliwości i zbędnego patosu, bez rozdzierania serca, spokojnie, a jednocześnie niezwykle poruszająco. Mądrze. Tłumaczy majestat i nieodwołalność śmierci nie czyniąc jej jednocześnie czymś strasznym, oswaja czytelników z odchodzeniem. To wartościowa pozycja.

Warstwa graficzna

Książkę można czytać niczym kalendarz adwentowy – podzielona na 24 rozdziały może umilać adwentowe wieczory. Osobiście cieszę się jednak, że nie czekałam do Wigilii – temat jest jednak smutny, melancholijny, i mimo, że książka niemal pachnie świętami, to jednak skończyłam ją czytać odczuwając smutek.

Niesamowitym uzupełnieniem treści są ilustracje Lisy Aisato. Wspaniałe akwarele dopełniają treści – gdy w książce robi się strasznie, strony stają się czarne, a jasność stron w rozdziale 20 wnosi słoneczną radość i nadzieję. Współgranie ilustracji i opowiadanej historii jest tu naprawdę na niezwykle wysokim poziomie, jakiego jeszcze nie widziałam. Ilustracje Aisato są piękne, wzruszające, podkreślają nastroje, fascynują detalami. Majstersztyk. Już dla nich samych warto kupić Śnieżną siostrę.

Moja ocena: 7/10.

  

Maja Lunde, Śnieżna siostra

Ilustrowała: Lisa Aisato

Wydawnictwo Literackie

Kraków 2019

Tłumaczenie: Milena Skoczko

Liczba stron: 192

ISBN: 978-83-08-06945-5

________________________________________________________________________

I have waited more than a year to read this beautiful book. A friend of mine, a specialist in children's literature, lent it to me, and I hid it on the shelf and so it waited there there til December. However, its beautiful, winter cover and the frosty title reminded me of its existence and on a quiet Saturday evening, buried under a blanket with a cup of tea in my hand, I finally reached for it.

Wisely on death

The book Snow Sister by Maja Lunde, published in 2019 by Wydawnictwo Literackie, tells the story of 10-year-old Julian Wilhelmsen and his family. Julian, along with his parents and younger sister August, must face the death of 16-year-old Juni, the firstborn daughter and eldest of the siblings. The upcoming Christmas and Julian's birthday (on Christmas Eve itself) mean that the boy lacks a warm family atmosphere, Christmas decorations and scents. This lack begins to bother the boy even more when he meets his peer, Hedvig Hansen. A mysterious girl invites a boy to her beautiful home, where almost every corner smells of Christmas. The girl infects Julian with the joy of life, while allowing him to accept his sister's death.

When a child dies

Lunde raises an incredibly difficult and painful topic - the death of a child. In the book two girls die, both in a senseless and unnecessary way, which causes deep despair of their families. However, Lunde can write about death avoiding sloppy and unnecessary pathos, without tearing the heart, calmly and at the same time wisely and moving. She explains the majesty and irrevocability of death without making it something terrible, but intimate and humane. This is definately a valuable publication.

Graphic layer

The book can be read like an Advent calendar - divided into 24 chapters, it can make Advent evenings more pleasant. Personally, I am glad that I did not wait until Christmas Eve - the subject is sad, melancholic, and although the book almost smells like Christmas, I finished reading it feeling sad.

The illustrations by Lisa Aisato are an amazing addition to the content. Gorgeous watercolors complete the content - when the book gets spooky, the pages turn black, and the brightness of the pages in Chapter 20 brings sunny joy and hope. The interplay between the illustration and the story told is really at an extremely high level, which I haven't seen before. Aisato's illustrations are beautiful, touching, emphasize moods and fascinate with details. A true masterpiece. It's worth buying the Snow Sister just for them.

 

My rating: 7/10.

 

Author: Maja Lunde

Title: Snow Sister

Illustrated by: Lisa Aisato

Literary Publishing House

Krakow 2019

Translation: Milena Skoczko

Number of pages: 192

ISBN: 978-83-08-06945-5