Tove Dietlevsen, Pokój Vilhelma (Vilhelms værelse)

Ostatnia powieść Tove Ditlevsen

Znam i lubię twórczość Tove Ditlevsen, więc z pewną ciekawością sięgnęłam po wydany w tym roku Pokój Vilhelma. To ostatnia książka duńskiej pisarki, która rok po jej wydaniu zmarła śmiercią samobójczą. Myślę, że ta powieść to swoiste pożegnanie, a może nawet ostrzeżenie przed tym, co miało nadejść. Chociaż na początku książkę czytało mi się bardzo ciężko, to zakończenie wbiło mnie w fotel.

Alter ego pisarki w centrum wydarzeń

Główną bohaterką powieści jest Lise, poetka, której twórczość cieszy się dużą popularnością. Kobieta ma ukochanego syna, Toma, który właśnie dorasta i zaczyna się spotykać ze swoją pierwszą dziewczyną, duże mieszkanie, z którego ma się wkrótce wyprowadzić, ma również niezapłacone podatki, bo jak wiele ludzi pióra zupełnie nie ogarnia spraw finansowych. Po dwudziestu latach opuścił ją mąż, Vilhelm, który odszedł do kolejnej już z rzędu kochanki. To rozstanie wprawia jednak pewną sekwencję wydarzeń w ruch, a bierność większości postaci nie zapobiegnie nadchodzącej tragedii. Wiele wydarzeń z książki ma odbicie w życiu autorki, a Lise jest jej alter ego.

Nieudane małżeństwo

Lise i Vilhelm nie byli bardzo zgodnym małżeństwem, Vilhelm wiecznie poprawiał Lise, a ona starała się dopasować do jego oczekiwań pod kątem ubioru, dbania o siebie, prowadzenia domu czy wreszcie pisarstwa. Mężczyzna uważał, że to dzięki niemu i podsuwanym przez niego lekturom jego żona tak rozkwitła literacko. Tymczasem Lise zaczęła wieść niezależną egzystencję – ku oburzeniu męża wyjechała na zaproszenie do Związku Radzieckiego, znalazła pierwszego kochanka, zaczęła pisać do gazet. Kiedy jednak Vilhelm się wyprowadził, a jego miejsca nie zapełnił Kurt, lokator od sąsiadku z góry, który nosił ubrania męża Lisy i starał się go naśladować, pisarka zaczęła myśleć o śmierci i podjęła pewne poważne decyzje.

Mężczyźni, którzy zawodzą

Mężczyźni przedstawieni w książce stanowią przykry widok. Począwszy od wspomnianego Kurta, który jest biernym pionkiem, najpierw w rękach podstarzałej sąsiadki, która z nim sypia, a potem wpycha go w ramiona Lise, a potem w domu pisarki i jej syna. Chowa się w swoim pokoju, rzadko wychodzi, trwoni majątek ludzi, u których mieszka, nie ma stałego zajęcia. Pewnego dnia po prostu wraca do swojego starego pokoju na górze. Vilhelm z kolei jest skupiony głównie na sobie i na swojej karierze (jest redaktorem naczelnym jednej z gazet), ma liczne kochanki, jest alkoholikiem, który ledwo się trzyma na nogach, a kiedy dowiaduje się, że żona przypuszczalnie zrobi sobie jakąś krzywdę, nie podejmuje żadnej reakcji, nie szuka jej, nie usiłuje jej pomóc. Wraca do biura, składa broń. Syn Lise i Vilhelma jest z kolei rozpuszczonym jedynakiem, zajętym swoim kotem, a potem – na szczęście – swoim budzącym się życiem i młodością. On także nie ma na tyle uwagi, żeby pomóc matce i zapobiec tragedii.

Zakochana w śmierci

Początkowo czytałam książkę z pewną odrazą, relacje i przestrzenie wydawały mi się duszne, brudne, odrażające, przykre. Lise jest oderwana od rzeczywistości, unosząca ponad nią, krucha, choć aktywna. Mężczyźni przebywają albo w swoich dusznych, zadymionych, ciemnych gabinetach, albo w mrocznych spelunkach – knajpach, pełnych alkoholu i kobiet. Potem jednak Ditlevsen ujęła mnie swoją wrażliwością, otwartością emocji, a w końcu – postrzeganiem śmierci, która daje wolność. To książka trudna, ciężka, nieprędka w lekturze, wymagająca, ale z każdą stroną coraz bardziej warta, by wytrwać do końca. Polecam. Zapowiada się bardzo ciekawa nowa seria wydawnicza.

Moja ocena: 9/10.

Tove Ditlevsen, Pokój Vilhelma
Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2026
Tłumaczenie: Iwona Zimnicka
Liczba stron: 184
ISBN: 978-83-8396-201-6

**********************************************************************************

Tove Ditlevsen’s Final Novel

I am familiar with and enjoy Tove Ditlevsen’s work, so I picked up Vilhelm’s Room—published this year—with some curiosity. It is the Danish writer’s final book; she died by suicide a year after its publication. I view this novel as a kind of farewell, or perhaps even a warning of what was to come. Although I found the book a difficult read at first, the ending left me stunned.

The Writer’s Alter Ego at the Center of Events

The novel’s protagonist is Lise, a highly popular poet. She has a beloved son, Tom—who is coming of age and starting to date his first girlfriend—and a large apartment she is soon to vacate; she also has unpaid taxes, as, like many writers, she has absolutely no grasp of financial matters. Her husband, Vilhelm, has left her after twenty years for yet another mistress. This separation sets a chain of events in motion, and the passivity of most characters fails to avert the impending tragedy. Many events in the book mirror the author’s own life, and Lise serves as her alter ego.

A Troubled Marriage

Lise and Vilhelm did not have a harmonious marriage; Vilhelm was constantly correcting Lise, while she tried to live up to his expectations regarding her appearance, grooming, housekeeping, and even her writing. The husband believed that his wife’s literary blossoming was due to him and the reading material he provided. Meanwhile, Lise began to lead an independent life—to her husband’s outrage, she travelled to the Soviet Union upon invitation, took a lover, and began writing for newspapers. However, when Vilhelm moved out and his place was not filled by Kurt—the upstairs neighbor’s lodger, who wore Lise’s husband’s clothes and tried to imitate him—the writer began to contemplate death and made some serious decisions.

Men Who Fail

The men portrayed in the book present a sorry sight. Take the aforementioned Kurt: a passive pawn, first in the hands of an aging neighbour who sleeps with him and then pushes him into Lise’s arms, and later within the household of the writer and her son. He hides in his room, rarely ventures out, squanders the assets of the people he lives with, and has no steady job. One day, he simply returns to his old room upstairs. Vilhelm, for his part, is focused primarily on himself and his career (he is a newspaper editor-in-chief); he has numerous mistresses and is an alcoholic who can barely stay on his feet. When he learns that his wife might be about to harm herself, he does nothing—he neither searches for her nor attempts to help. He simply returns to his office and gives up. Lise and Vilhelm’s son, in turn, is a spoiled only child preoccupied with his cat and later—fortunately—with his own awakening youth and life. He, too, lacks the attentiveness needed to help his mother and avert the tragedy.

In Love with Death

At first, I read the book with a certain aversion; the relationships and settings struck me as stifling, sordid, repulsive, and unpleasant. Lise is detached from reality—floating above it—fragile yet active. The men spend their time either in their stuffy, smoke-filled, dark studies or in gloomy dives—taverns awash in alcohol and women. Yet, Ditlevsen eventually won me over with her sensitivity, emotional openness, and—ultimately—her perception of death as a source of freedom. It is a difficult, heavy, and demanding book—not a quick read—but with every page, it proves increasingly worth the effort of seeing it through to the end. I recommend it. It promises to be a fascinating new publishing series.

My rating: 9/10.

Author: Tove Ditlevsen
Title: Vilhelm’s Room
Publishing House: Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2026
Translation: Iwona Zimnicka
Page count: 184
ISBN: 978-83-8396-201-6

Fiodor Dostojewski, Wieczny mąż (Вечный муж)

Niełatwa lektura

Zaczęłam ten rok od lektury krótkiej, ale zdecydowanie niełatwej – Wiecznego męża Fiodora Dostojewskiego. Jak wiadomo, rosyjski prozaik imał się tematów o stosownej ciężkości, i w tym względzie powieść nie zawodzi – mamy tu temat zdrady i zemsty, demony alkoholizmu, śmierć. Być może dlatego do recenzji zasiadam dopiero teraz, pełna determinacji.

Zarys fabuły

Aleksy Iwanowicz Wielczaninow, lat 38, hipochondryk, utknął w lipcu w Petersburgu, załatwiając swoje ziemiańskie sprawy. Nie daje mu spokoju mężczyzna, którego wciąż spotyka na ulicach miasta, który okazuje się być jego dawnym znajomym, Pawłem Pawłowiczem Trusockim. W końcu Trusocki składa w środku nocy wizytę Wielczaninowowi, który w ten sposób dowiaduje się o śmierci żony dawnego przyjaciela, Natalii Wasiliewny. Kobieta dziewięć lat wcześniej była jego kochanką, a on był nią tak zauroczony, że proponował jej zerwanie z mężem i wspólne życie, jednak ona odmówiła, a potem nakłoniła go do wyjazdu. Jednak wraz z przybyciem zdradzanego męża Wielczaninow dowiaduje się, że został ojcem, i poznaje swoją córkę, Lizę. Widząc stan dziecka, proponuje wywiezienie go do zaprzyjaźnionej rodziny Pogorelcewów, gdzie w pięknym majątku wychowuje się siódemka ich dzieci. Jednak dziewczynka tak bardzo przeżywa rozłąkę z ojcem, że zaczyna ciężko chorować i umiera, a Wielczaninow jest świadkiem śmierci dziewczynki. Trusocki nie uczestniczył w pogrzebie dziewczynki, ale wszystko wskazuje na to, że miał pełną świadomość, że nie była ona jego biologicznym dzieckiem. Musiała być to dla niego bolesna rana, bo cieszył się  narodzin maleństwa i nazywał je błogosławieństwem.

Wyrównanie rachunków

Panów łączy jeszcze jeden epizod – Trusocki prosi Wielczaninowa, żeby pojechał z nim do jego nowej narzeczonej, Nadieżdy Fiedosiejewnej, ale okazuje się, że dziewczyna nie odwzajemnia uczucia dojrzałego mężczyzny, którego w rodzinie nikt zdaje się nie lubić. Za to Wielczaninow zostaje bardzo przychylnie przyjęty, o co Trusocki ma pretensje. Po wyjeździe z majątku Wielczaninow zaniemógł, a jego towarzysz się nim opiekuje, a w nocy usiłuje go zabić, co wyrównuje rachunki między mężczyznami. Chociaż wydaje się, że sprawa między nimi jest załatwiona, podczas przypadkowego spotkania lata później Trusocki nie podaje ręki Wielczninowi, za Lisę właśnie.

Wiwisekcja upokorzenia

Dostojewski lubi robić wiwisekcję duszy – Wielczaninow wciąż zastanawia się, czy jego przyjaciel sprzed lat wie o zdradzie i jakie będą jej konsekwencje.  Trusocki zaś walczy z własnym tchórzostwem i wykorzystuje przypadek do zemsty. Relacje między mężczyznami nie są i nigdy nie będą równe, bo zdradzany mąż nie był w stanie pogodzić się z faktem, że ukochana i wyczekiwana córka tak naprawdę nie była jego. Z drugiej strony, Wielczaninow patrzy na jego upadek z pewną pogardą:

Jego zdaniem, przeznaczenie takich mężów polega na tym, aby być, jeśli można się tak wyrazić, „wiecznymi mężami” albo lepiej, być w życiu tylko mężami, i więcej niczym. „Taki człowiek rodzi się i rozwija jedynie po to, ażeby się ożenić, a ożeniwszy się – natychmiast musi stać się tylko dodatkiem do swojej żony […]” s. 37

Trusocki, który cenił Wielczanina jako mężczyznę pełnego ogłady i nie podejrzewał, że przyjaciel przyprawia mu rogi, słuchał go, podziwiał, zapamiętywał jego słowa. Dopiero dowody kolejnych zdrad żony i znaleziony list do kochanka otworzyły mu oczy i skalę jego upokorzenia.

Duszna perełka

Powieść Dostojewskiego wymaga czasu do przetrawienia i zrozumienia (jak widać). Nie jest to lektura łatwa i mimo swoich niewielkich rozmiarów (155 stron) potrzebuje czasu. Atmosfera powieści jest duszna, przytłaczająca, wiele wydarzeń dzieje się w nocy, a bohaterowie często są pod wpływem alkoholu. Co ciekawe, utwór tłumaczył Julian Tuwim, a copyright należy do Fundacji im. Juliana Tuwima i Ireny Tuwim. Jeśli chodzi o styl, książka nie jest szczególnie przystępna w odbiorze i dopiero niemal jej ponowna lektura pomogła mi zrozumieć ją trochę lepiej. Zdecydowanie warto, choć trzeba nastawić się na przygnębiające doznania i prawdziwy wgląd w udręczoną duszę zdradzanego „wiecznego męża”.

Moja ocena: 8/10.

Fiodor Dostojewski, Wieczny mąż
Wydawnictwo MG, Kraków 2018
Tłumczenie: Julian Tuwim
Liczba stron: 160
ISBN: 978-83-7779-504-0

**********************************************************************************

Not an easy read

I started this year with a short but definitely not an easy read – The Eternal Husband by Fyodor Dostoyevsky. As we know, the Russian prose writer tackled topics of appropriate gravity, and in this respect the novel does not disappoint – here we have the theme of betrayal and revenge, the demons of alcoholism, death of a child. Maybe that is why I am only sitting down to review it now, full of determination.

Plot outline

Aleksy Ivanovich Velchaninov, 38, a hypochondriac, is stuck in St. Petersburg in July, dealing with his legal affairs. He is haunted by a man he keeps meeting on the streets of the city, who turns out to be his old acquaintance, Pavel Pavlovich Trusotsky. Finally, Trusotsky pays a visit to Velchaninov in the middle of the night, and in this way the latter learns of the death of his friend's wife, Natalia Vasilievna. The woman had been his lover nine years earlier, and he was so infatuated with her that he even proposed that she break up with her husband and lives with him, but she refused, and then persuaded him to leave. However, with the arrival of the betrayed husband, Velczaninov also learns that he has become a father and meets his daughter, Liza. Seeing the child's condition, he suggests taking her to a friendly Pogorelcew family, where their seven children are raised on a beautiful estate. However, the girl takes the separation from her father so hard that she becomes seriously ill and dies, and Velczaninov witnesses her death. Trusocki did not attend the girl's funeral, but everything indicates that he was fully aware that she was not his biological child. It must have been a painful wound for him, because he was happy about the birth of the little one and called it a blessing.

Settling the score

The gentlemen are connected by another episode – Trusotsky asks Velchaninov to go with him to his new fiancée, Nadezhda Fedoseyevna, but it turns out that the girl does not reciprocate the feelings of the mature man, whom no one in the family seems to like. In return, Velchaninov is very well received, which Trusotsky is angry about. After leaving the estate, Velchaninov falls ill, and his companion takes care of him, and at night tries to kill him, which settles the score between the men. Although it seems that the matter between them is forgotten, during a chance meeting years later, Trusotsky does not shake Velchaninov's hand, because of Lisa.

Vivisection of humiliation

Dostoyevsky likes to perform vivisection of the soul – Velchaninov still wonders whether his friend from years ago knows about the betrayal and what the consequences will be. Trusotsky, on the other hand, struggles with his own cowardice and uses chance to take revenge. Relations between men are not and will never be equal, because the betrayed husband was unable to come to terms with the fact that his beloved and long-awaited daughter was not really his. On the other hand, Velchaninov looks at his downfall with some contempt:

In his opinion, the essence of such husbands consisted in being, so to speak, “eternal husbands” or, to put it more precisely, to be in life only husbands and nothing more. “Such a man is born and develops solely in order to get married, and having gotten married, to immediately turn into an appendage to his wife,” […] p. 37

Trusotsky, who valued Velchaninov as a man of refinement and did not suspect that his friend was cuckolding him, listened to him, admired him, and remembered his words. Only the evidence of his wife's subsequent betrayals and the found letter to his lover opened his eyes and the scale of his humiliation.

Tiny and stuffy masterpiece

Dostoyevsky's novel requires time to digest and understand (as you can see). It is not an easy read and despite its small size (155 pages) it requires time. The atmosphere of the novel is stifling, oppressive, many events take place at night, and the characters are often under the influence of alcohol. Interestingly, the work was translated by Julian Tuwim, and the copyright belongs to the Julian Tuwim and Irena Tuwim Foundation. In terms of style, the book is not particularly accessible and only after almost re-reading have I understood it a little better. It is definitely worth it, although you have to be prepared for depressing experiences and a true insight into the tormented soul of the betrayed "eternal husband".

My rating: 8/10.

Author: Fyodor Dostoyevsky
Title: The Eternal Husband
Publishing House: MG, Kraków 2018
Translation: Julian Tuwim
Number of pages: 160
ISBN: 978-83-7779-504-0