Sándor Márai, Księga ziół (Füves könyv)

Księga porad z lat 40-stych XX wieku

Wydana w 1943 roku niewielkich rozmiarów Księga ziół autorstwa Sándora Márai została ogłoszona – wraz z Białą elegią Han Kang – wśród dwóch pierwszych książek, które będą czytane na Europejskiej Nocy Literatury w sierpniu 2026 we Wrocławiu. Niezwłocznie więc zamówiłam ją w bibliotece, odebrałam i zapoznałam się od razu. Odczucia mam bardzo mieszane.

O mężczyznach (dla mężczyzn)

Chociaż nazwisko jest mi doskonale znane, postać węgierskiego pisarza, poety, dziennikarza i pierwszego znawcy twórczości Kafki była mi obca. Księga ziół to pierwsze dzieło Autora, z którym się zapoznałam. Tytuł ma nawiązywać do dawnych zielników, które dają proste i skuteczne wskazówki co do zastosowania leczniczych roślin. Sam zresztą Autor podaje na wstępie: „Więc ta książka będzie taka, jak dawne zielniki, które prostymi przykładami pragnęły odpowiedzieć na pytanie, co trzeba robić, gdy kogoś boli serce albo gdy Bóg go opuścił” (O tym, jaki jest cel tej książki, s. 8). Założenie bardzo szerokie, i tak szerokie jest spektrum poruszanych tematów – od ludzkiego charakteru, poprzez radzenie sobie z pokusami, chorobie, samotności, miłości, po zalety jedzenia startej marchewki i surowych jabłek. Koniecznie trzeba wspomnieć, że książka powstawała podczas wojennej zawieruchy II wojny światowej, dla nieco innego czytelnika. Bardzo jasno jest ona kierowana do mężczyzn, zresztą człowiek jest tu generalnie rozumiany jako mężczyzna. Przykład? Tytuł porady „O tym, że człowiek czterdziestoletni wie wszystko”, początek „Powiada Marek Aureliusz, że mężczyzna czterdziestoletni, w którym jarzy się iskra rozumu, przeżył wszystko i wie wszystko […]” (s. 21). W innym miejscu pisze Autor: „W przeciwnym razie będziesz tylko zuchwałym facetem, budzącym litość tchórzliwym niewolnikiem” (O pokorze i godności, s. 138). Kobiety są w tym niewielkim poradniku traktowane dosyć przedmiotowo, zajmują się głównie sprawą własnej, przemijającej urody (O tym, że piękno jest kruche), ale żadna nie zasługuje na więcej niż bezimienna wzmianka z podziękowaniem za „piękne ręce”, „urodzenie dzieci”, czy poczęstunek (O kobietach w ogóle, s. 35). Mężczyźni stworzeni są do spraw wyższych, kieruje nimi poczucie obowiązku i dążenie do wypełnienia swojego powołania, bezkompromisowe podążanie za prawdą i szacunkiem do samego siebie, czy w końcu obrona Ojczyzny.

O starzeniu się książek

Niektóre pozycje starzeją się dobrze i nie tracą nic na swojej aktualności, innym niestety nie jest to dane. Ta książka obsunęła się mocno, choć pamiętać należy, że powstawała jako poradnik w latach 40-stych XX wieku, więc czasach wymagających innego, bardziej wymagającego i surowego podejścia. Bo też Márai nie idzie na żadne kompromisy, pozycja jest bardzo umoralniająca, wręcz surowa, a ciało traktowane jest jako podwykonawca ludzkiego charakteru, duszy. Ma nam służyć i nie należy za bardzo mu pobłażać, należy unikać nawet męczącej aktywności fizycznej, jeśli nie prowadzi ona do duchowego rozwoju. Myślę, że tutaj niejeden czytelnik nieco się wzdrygnie. Z drugiej strony Węgier pisze, by nie wymagać od siebie więcej niż od innych czy ponad miarę. Jest w jego zielniku trochę sprzecznych ze sobą wskazówek.

O książkach

To, co mi się w tej niedługiej pozycji podobało, to skupienie pisarza na czytaniu i jego wadze. „Czytać trzeba na śmierć i życie, bo to największy ludzki dar. Pomyśl: tylko człowiek umie czytać” (O czytaniu, s. 39), zauważa w jednym miejscu. Co ciekawe, Autor namawia do starannego wyboru lektury, ale nie dopuszcza jej odłożenia. „Czytaj konsekwentnie i wiernie, ale wybieraj uważnie, ponieważ książce, którą akurat czytasz, podarowujesz cząstkę własnego życia i rozumu” (O wyborze i wierności, s. 85). Podkreśla konieczność ciągłego samorozwoju i wartości płynące z nieustannej lektury. Wreszcie poświęca też chwilę uwagi samym twórcom, surowo twierdząc, że samo dzieło musi ich bronić, nic innego. Na uwagi autotematyczne patrzę z dużym zainteresowaniem, wypowiada się szanowany praktyk i zdradza kawałek swojego warsztatu, swoje podejście, rozumienie spraw związanych z literaturą. Uchyla rąbka tajemnicy, można powiedzieć.

Mieszane uczucia

Mam mocno mieszane uczucia, jeśli chodzi o Księgę ziół, i ciekawa jestem, które fragmenty zostaną wybrane do czytania podczas Europejskiej Nocy Literatury przez Filipa Zawadę, kuratora tej edycji. Zwłaszcza, że tematem przewodnim jest „wspólnota”. Pozostaje przekonać się osobiście podczas tego pięknego święta literatury!

Moja ocena: 6/10.

Sándor Márai, Księga ziół
Wydawnictwo Czytelnik, Warszawa 2006
Tłumaczenie: Feliks Netz
Liczba stron: 148
ISBN: 978-83-07-03065-4

********************************************************************************

A Book of Life Wisdoms from the 1940s

Published in 1943, compact The Book of Herbs by Sándor Márai was announced – along with Han Kang's The White Book – as one of the first two books to be read at the European Literature Night in August 2026 in Wrocław. So I immediately ordered it from the library, picked it up, and read it immediately. My feelings are mixed.

About Men (for men)

Although the name is very familiar to me, the figure of the Hungarian writer, poet, journalist, and foremost expert on Kafka's work was unfamiliar to me. The Book of Herbs (not translated to English as of July 2026) is the first work by the Author I've read. The title is meant to refer to old herbal collections, which provide simple and effective instructions on the use of medicinal plants. The author himself states in the introduction: "So this book will be like the herbaria of old, which, with simple examples, sought to answer the question of what to do when someone's heart aches or when God has abandoned them" (On the Purpose of This Book, p. 8). The premise is very broad, and so is the spectrum of topics covered – from human character, through coping with temptation, illness, loneliness, love, to the benefits of eating grated carrots and raw apples. It's important to mention that the book was written during the turmoil of World War II, for a slightly different readership. It is very clearly addressed to men, as chapter "A man of forty knows everything" clearly exemplifies. Elsewhere, the author writes: "Otherwise, you'll be just an impudent man, a pitiable, cowardly slave" (On Humility and Dignity, p. 138). Women are treated rather objectively in this small guide, concerned primarily with their own fleeting beauty (On the Fragility of Beauty), but none of them deserves more than a nameless mention thanking them for "beautiful hands," "giving birth to children," or a treat (On Women in General, p. 35). Men are created for higher things, driven by a sense of duty and the pursuit of fulfilling their calling, an uncompromising pursuit of truth and self-respect, and ultimately, the defense of their homeland.

On the Aging of Books

Some books age well and retain their relevance, while others, unfortunately, do not. This book has fallen into disrepair, although it's worth remembering that it was written as a self-help book in the 1940s, a time that demanded a different, more strict and rigorous approach. Márai doesn't compromise; his approach is highly moralizing, even austere, and the body is treated as a subcontractor of the human character, the soul. It's meant to serve us and shouldn't be overindulged; even strenuous physical activity should be avoided if it doesn't lead to spiritual development. I think this will make many readers cringe a bit. On the other hand, the Hungarian writes about not demanding more of oneself than of others, or beyond one's means. There are some contradictory guidelines in his herbarium.

On reading

What I liked about this short work is the author's focus on reading and its importance. "One must read to the death, for it is the greatest human gift. Think: only a human being can read" (On Reading, p. 39), he notes at one point. Interestingly, the author encourages careful selection of reading material, but doesn't allow it to be put aside. "Read consistently and faithfully, but choose carefully, because the book you're currently reading is a gift of a part of your own life and mind" (On Choice and Fidelity, p. 85). He emphasizes the need for continuous self-development and the values ​​stemming from constant reading. Finally, he devotes a moment of attention to the authors themselves, sternly stating that the work itself must defend them, nothing else. I view these self-referential remarks with great interest; a respected practitioner shares his perspective and reveals a bit of his craft, his approach, and his understanding of matters related to literature. He's lifting the veil, so to speak.

Mixed Emotions

I have very mixed feelings about The Book of Herbs, and I'm curious to see which excerpts Filip Zawada, the curator of this edition, will choose for reading during the European Literature Night. Especially since the main theme is "community." We'll have to see for ourselves during this beautiful celebration of literature!

My rating: 6/10.

Author: Sándor Márai
Title: The Book of Herbs (not translated to English as of July 2026)
Publishing House: Wydawnictwo Czytelnik, Warsaw 2006
Translation: Feliks Netz
Number of pages: 148
ISBN: 978-83-07-03065-4