Ali Smith, Gliff

Cegiełka w historii antyutopii

Bardzo lubię twórczość Ali Smith – czytałam zarówno wszystkie cztery pory roku, jak i How to be both czy Hotel świat. Dlatego kiedy zobaczyłam, że wyszła nowa powieść Gliff, sięgnęłam po nią z wielkim zaciekawieniem i dostałam coś, czego się w ogóle nie spodziewałam.

Nowy, wspaniały świat

Gliff bowiem to antyutopia. Trochę przypomina w tym aspekcie Drogę McCarthy’ego, bo na początku bohaterami są nowy partner matki Leif i dwójka jej dzieci. Okazuje się, że po krótkim widzeniu z matką, która pracuje w hotelu dla zamożnych ludzi z lepszej klasy, bez możliwości wychodzenia i widywania dzieci, przy powrocie do domu okazuje się, że został on przeznaczony do rozbiórki i tak naprawdę nie ma do czego wracać. Leif bierze więc dzieci do kampera i nocują na parkingu pod marketem, ale rano ich samochód jest otoczony czerwoną farba, i na domiar złego nie odpala, więc nie udaje im się szybko odjechać i laweta zabiera ich miejsce schronienia. Leif załatwia więc pustostan dla dzieci i rusza na poszukiwanie matki, a starszy brat Briar i młodsza siostra Rose zostają sami. Rodzeństwo szybko odkrywa, że na parceli obok pasą się konie, i dziewczynka jest nimi absolutnie zafascynowana, karmi je trawą i zaczyna przekradać się na działkę, by być blisko nich. Tak poznaje syna właściciela zwierząt, Colona, a czytelnik poznaje sposoby inwigilacji i nadzoru nad obywatelami w nowym wspaniałym świecie. Chłopiec, któremu rodzeństwo zmienia imię na Colin, ma na ręku edukator, który nagrywa rozmowy, jest Oficjalnym Poborcą Danych, pomaga wyszukiwać osoby niezarejestrowane w systemie i zgłaszać je do aresztowania i umieszczenia w odpowiedniej grupie pracowników przymusowych. Niestety taki los czeka właśnie Briara, więc chłopiec ma okazję poznać osoby okaleczone poprzez niewolniczą pracę przy taśmociągach czy żrących bateriach litowych. Wiele osób pracujących na takich liniach nie ma kończyn albo ma niegojące się rany.

Akcja dywersyjna

W ten sposób Smith buduje obraz społeczeństwa totalitarnego, gdzie ludzie mają ograniczony dostęp do wiedzy (biblioteki są w większości pozamykane, nie ma swobodnego dostępu do książek, a historia wyszukiwania w przeglądarce jest starannie monitorowana). Matka stara się jak najwięcej nauczyć swoje dzieci, również wrażliwości na świat natury, ale także krytycznego podejścia do świata, ciekawości i głodu wiedzy. Może dzięki temu dzieci są w stanie przekonać naiwnego Colina do swoich pomysłów (uratowanie szarego konia od rzeźni, wypuszczenie pozostałych na wolność), a Briarowi po pojmaniu wkraść się w szeregi aparatu urzędniczego i zrobić w nim coś na kształt kariery, by na końcu dokonać akt dywersji, pomagając najciężej pracującym.

Sygnalistka

Książka Smith napawała mnie smutkiem i niepokojem. Powieść nosi w sobie podobieństwo nie tylko do wspomnianej wcześniej Drogi czy może – odlegle – do Władcy much Goldinga, ale także jasne odwołania do Nowego wspaniałego świata Aldousa Huxleya (choćby coraz bardziej zdekompletowane tytuły rozdziałów). Dzieci oddzielone od rodziców to również ważny wątek w książce Archiwum zagubionych dzieci Valerii Luiselli, która jest jednym z autorów mott na wstępie. Smith pokazuje społeczeństwo rozwarstwione, podsłuchiwane i monitorowane przez systemy kamer i mikrofonów na każdym kroku. Matka dzieci była sygnalistką, która odkryła, że w fabryce oprysków na chwasty środek reklamowany jako najłagodniejszy jest szalenie niebezpieczny, może niszczyć środowisko i powodować deformacje płodów kobiet w ciąży. Została za to wyrzucona z pracy i zaklasyfikowana jako tymczasowa, skazana na najcięższe, niewolnicze prace, najniżej w drabinie społecznej. Jej dzieci są traktowane w ten sam sposób. Poznają aktywistów z opozycji, w tym Unę, dokonują małych aktów dywersji, ale wkrótce zostają rozdzielone i Briar nie wie, co się stało z jego siostrą.

Warstwa językowa

Piękne jest to, że sięgając po nowe książki nie wiemy, czego się spodziewać. Ja kompletnie nie spodziewałam się antyutopii i tak rozbudowanej sieci nawiązań do innych książek. Samo słowo Gliff jest wieloznaczne, i Smith przez niemal dwie strony wymienia jego możliwe znaczenia, a jest ich niemal pięćdziesiąt. To z kolei kieruje uwagę czytelnika na warstwę językową w ogóle. Dzieci często dopytują matki o znaczenie niektórych słów, ale też zwracają uwagę na ich wieloznaczność czy zmienność. To daje ciekawe poczucie kontrastu pomiędzy żywym, eksplorowanym, niezastałym językiem dzieci, a silnie unormowanym i zdefiniowanym językiem systemu. Językiem, który staje się formą opresji.

Pozycja ważna, choć nieobowiązkowa

Uważam, że Smith udało się dodać ciekawą i ważną cegiełkę do tradycji antyutopii, ale też dobrze oddać niepokój związany z obecną sytuacją geopolityczną na świecie. Podobnie jak McCarthy pokazuje nowy wspaniały świat z perspektywy najsłabszych, czyli dzieci, ich braku zrozumienia systemu i zagubienia w obcym świecie dorosłych i ich sztywnych reguł. Chociaż książka poruszyła mnie mniej niż inne powieści z tego gatunku, to z pewnością ważny głos w dyskusji o totalitaryzmach i ich potencjale do krzywdzenia jednostek. Ważny, ale nieobowiązkowy.

Moja ocena: 7/10.

Ali Smith, Gliff
Wydawnictwo WAB, Warszawa 2026
Tłumaczenie: Agnieszka Wilga
Liczba stron: 272
ISBN: 978-83-8449-029-7

*******************************************************************************

Another piece in the history of dystopia

I really enjoy Ali Smith's work – I've read all four seasons, as well as How to Be Both and Hotel World. So when I saw that the new novel Gliff was out, I picked it up with great interest and got something I didn't expect at all.

Brave new world

Gliff is a dystopia. It's a bit like McCarthy's The Road in that at the beginning, the characters are mother's new partner Leif and the woman’s two children. After a brief visit with the mother, who works in a hotel for wealthy upper-class people, and is not allowed to leave or see her children, it turns out that upon returning home, they discover it has been marked for demolition and there's really nothing to return to. So Leif takes the children to their camper and they spend the night in the parking lot of a supermarket. But in the morning, their car is surrounded with a red line, and to make matters worse, it won't start. They can't get away quickly, and a tow truck takes their mobile home away. Leif secures a vacant lot for the children and sets off to find their mother, leaving the older brother, Briar, and his younger sister, Rose, alone. The siblings quickly discover that horses graze on the plot next door, and the girl is absolutely fascinated by them, feeding them grass and starting to sneak onto the plot to be near them. This is how he meets the owner's son, Colon, and the reader learns about the methods of surveillance and monitoring citizens in this brave new world. The boy, whose siblings rename him Colin, is wearing an educator, which records conversations and is also part of Designated Data Collecting, which is tasked with finding unregistered individuals and reporting them for arrest and placement in the appropriate forced labor group. Unfortunately, this fate awaits Briar, so the boy has the opportunity to meet people mutilated by slave labor on conveyor belts or corrosive lithium batteries. Many of the people working on such lines are missing limbs or have wounds that don't heal.

Diversive action

In this way, Smith constructs a picture of a totalitarian society where people have limited access to knowledge (libraries are mostly closed, there is no free access to books, and browser search history is carefully monitored). The mother tries to teach her children as much as possible, including sensitivity to the natural world, but also a critical approach to surroundings, curiosity, and a thirst for knowledge. Perhaps this is how the children are able to convince the naive Colin to their ideas (saving the grey horse from slaughter, releasing other animals), and Briar, after being captured, to insinuate himself into the bureaucracy and build something of a career within it, only to finally commit an act of subversion by helping the hardest workers.

The Whistleblower

Smith's book filled me with sadness and anxiety. The novel bears similarities not only to the aforementioned The Road or perhaps – distantly – to Golding's Lord of the Flies, but also clear references to Aldous Huxley's Brave New World (even down to the increasingly fragmented chapter titles). Children separated from their parents also feature prominently in Valeria Luiselli's Lost Children Archive, an author quoted in the epigraphs at the beginning. Smith depicts a stratified society, eavesdropped on and monitored by cameras and microphones at every turn. The children's mother was a whistleblower who discovered that a weedkiller advertised as the mildest was incredibly dangerous, potentially damaging the environment and causing fetal deformities during pregnancy. For this, she was fired and classified as a temporary worker, condemned to the harshest, most menial labor, at the bottom of the social ladder. Her children are treated the same way. They meet opposition activists, including Una, and engage in small acts of sabotage, but are soon separated, leaving Briar unaware of the fate of his sister.

Linguistic layer

The beauty is that when we pick up new books, we don't know what to expect. The dystopia was the last thing I expected with such an extensive network of references to other books. The word "Gliff" itself is ambiguous, and Smith spends almost two pages listing its possible meanings, summing up to nearly fifty. This, in turn, draws the reader's attention to the language in general. Children often ask their mothers about the meaning of certain words, but also point out their ambiguity and variability. This creates an interesting sense of contrast between the lively, explored, and unstable language of children and the strongly regulated and defined language of the system. Language that becomes a form of oppression.

Important but not obligatory reading

I believe Smith has managed to add an interesting and important element to the dystopian tradition, but also effectively conveys the anxiety surrounding the current geopolitical situation in the world. Like McCarthy, she shows the brave new world from the perspective of the weakest, the children, their lack of understanding of the system and their loss in the alien world of adults and their rigid rules. Although this book moved me less than other novels in this genre, it is certainly an important voice in the discussion about totalitarianism and its potential to harm individuals. Important, but somehow not deeply moving.

My rating: 7/10.

Author: Ali Smith
Title: Gliff
Publishing House: WAB, Warsaw 2026
Translation: Agnieszka Wilga
Number of pages: 272
ISBN: 978-83-8449-029-7