Laura Cumming, Grom z jasnego nieba Opowieść o sztuce, życiu i nagłej śmierci (Thunderclap: A Memoir of Art and Life and Sudden Death)

Osobiste relacje z holenderskim malarstwem złotego wieku

Po książkę Laury Cumming sięgnęłam przed wyjazdem do Holandii, chcąc się nieco lepiej rozeznać w perłach XVII-wiecznego malarstwa holenderskiego. Pomysł całkiem trafiony przed wizytą w Amsterdamie, gdzie bogactwo muzeów zbija turystę z tropu, a nagromadzenie obrazów choćby w Rijks Muzeum może przyprawić o ból głowy. Z drugiej strony lekturę zaczynałam dwukrotnie, bo przy pierwszym podejściu książka mnie nieco znudziła i dopiero zbliżający się termin wyjazdu zmusił mnie do porządnego zabrania się do lektury. To dość nierówna pozycja.

Cichy bohater – Carel Fabritius

Głównym bohaterem Gromu z jasnego nieba jest Carel Fabritius (1622-12.X.1654), malarz, uczeń Rembrandta, który stworzył swój własny, niepowtarzalny styl. Chociaż zachowało się naprawdę niewiele obrazów na całym świecie (dokładnie 13 sztuk), to Fabritus przeżywa obecnie swoisty renesans. Mi sylwetkę artysty i jego dramatyczne losy przybliżyła powieść Szczygieł Donny Tartt, chociaż Cumming jest dokładniejsza w odtworzeniu losów malarza. Jako krytyk sztuki dotarła do wielu archiwalnych dokumentów i postarała się jak najdokładniej odtworzyć życie artysty, utratę rodziny (wszystkie jego dzieci zmarły za jego życia, jak również jego pierwsza żona). Autorka stara się odczytać wyraz twarzy artysty na autoportretach, dostrzega jego cierpienie i dojrzałość. Patrzy na jego obrazy bez żadnego dystansu, z osobistym zaangażowaniem i wielką wrażliwością, z perspektywy swojego życia i doświadczeń. Dodam, że większość omawianych dzieł jest w książce reprodukowana, co jest naprawdę istotne, bo można samemu spojrzeć na obraz, docenić kompozycję, kolorystykę, ujęcie tematu.

Bohaterowie poboczni

Autorka odmalowuje również współczesnych Fabritiusowi malarzy – jego mistrza Rembrandta, szanowanego i cenionego malarza, który żył ponad stan i zmarł w długach, czy wcześniej mało mi znanego Hendricka Avercampa, głuchoniemego od urodzenia, zwanego niemową z Kampen, który specjalizował się w zimowych scenach na lodowisku, gdzie naśladował Petera Breughla. W jej książce odnajdziemy również martwe natury Adriaena Coorte, Rachel Ruysch czy Marii van Oosterwijck, sporo miejsca poświęcone jest również Gerardowi ter Borch, który jak nikt inny potrafił malować tkaniny i ich blask. O każdej z tych osób podaje jakieś ciekawostki czy wykopane z ksiąg parafialnych i innych dokumentów szczegóły, z zaciekawieniem i wrażliwością odczytuje ich obrazy, robiąc to w ciekawy sposób.

Niepotrzebny bohater – ojciec autorki

Co mam książce do zarzucenia? Dwie rzeczy – przede wszystkim jest chaotyczna. Autorka w kilku miejscach wraca do tych samych tematów, analiz, jakby na powieść składały się napisane wcześniej eseje, których nie dało się już przerobić. Po drugie, Cumming wpisuje w swoją książkę o holenderskim malarstwie złotego wieku sylwetkę swojego ojca, malarza Jamesa Cumminga, a jago twórczość ma się do tej omawianej jak pięść do nosa. Rozumiem, że to ojciec nauczył ją wrażliwości na kolor i kompozycję, jednak uważam ten zabieg trochę za kryproreklamę i chwyt marketingowy, a trochę myślę, że jest to nieeleganckie wykorzystywanie czytelnika i jego uwagi. Dlatego książka zostawiła mnie z mieszanymi uczuciami. Natomiast to, co mi dała, to odkrycie, że o XVII-wiecznej sztuce hlednerskiej pisał przecież również nasz Zbigniew Herbert w Martwej naturze z wędzidłem – i to będzie moja kolejna lektura.

Moja ocena: 6/10.

Laura Cumming, Grom z jasnego nieba Opowieść o sztuce, życiu i nagłej śmierci
Wydawnictwo Literackie, Kraków 2026
Tłumaczenie: Anna Sak
Liczba stron: 328
ISBN: 978-83-08-08687-2

**********************************************************************************

A personal connection to Dutch Golden Age painting

I picked up Laura Cumming’s book before a trip to the Netherlands, wanting to familiarize myself a bit better with the gems of the 17th-century Dutch painting. It was a sound idea ahead of a visit to Amsterdam, where the sheer wealth of museums can overwhelm a tourist, and the sheer volume of paintings—even just within the Rijksmuseum—can cause a headache. On the other hand, I started reading it twice; the book bored me a little on the first attempt, and it was only the looming departure date that compelled me to really buckle down and read it. It is a rather uneven work.

The quiet protagonist – Carel Fabritius

The central figure of Thunderclap is Carel Fabritius (1622–1654), a painter and pupil of Rembrandt who developed his own unique style. Although very few of his paintings survive worldwide (exactly thirteen), Fabritius is currently experiencing something of a renaissance. I was first introduced to the artist and his dramatic life story through Donna Tartt’s novel The Goldfinch, though Cumming offers a more precise account of the painter’s life. As an art critic, she accessed numerous archival documents and strove to reconstruct the artist’s life—including the loss of his family (all his children, as well as his first wife, died during his lifetime)—with the utmost accuracy. The author attempts to interpret the expressions on the artist’s face in his self-portraits, discerning both his suffering and his maturity. She views his paintings without detachment—with personal engagement and great sensitivity—drawing upon the perspective of her own life and experiences. It is worth noting that most of the works discussed are reproduced in the book; this is crucial, as it allows the reader to examine the paintings firsthand and appreciate their composition, use of color, and treatment of the subject matter.

Supporting figures

The author also portrays painters who were contemporaries of Fabritius: his master Rembrandt—a respected and esteemed artist who lived beyond his means and died in debt—and Hendrick Avercamp, an artist previously unfamiliar to me. Deaf and mute from birth and known as the "Mute of Kampen," Avercamp specialized in winter skating scenes, emulating the style of Pieter Bruegel. The book also features the still-life works of Adriaen Coorte, Rachel Ruysch, and Maria van Oosterwijck, while devoting considerable space to Gerard ter Borch, an artist who possessed an unparalleled ability to capture the sheen and texture of fabrics. For each of these figures, she shares intriguing facts or details unearthed from parish registers and other documents, interpreting their paintings with curiosity, sensitivity, and an engaging narrative style.

An unnecessary figure: the author’s father

What criticisms do I have regarding the book? Two things: primarily, its structure is chaotic. In several places, the author revisits the same topics and analyses, creating the impression that the book is a compilation of previously written essays that could not be fully reworked. Secondly, Cumming weaves the story of her father—the painter James Cumming—into this book about Dutch Golden Age painting; his work bears absolutely no relation to the art being discussed. I understand that it was her father who taught her to appreciate color and composition; however, I view this device partly as covert advertising and a marketing ploy, and partly as an unseemly exploitation of the reader and their attention. That is why the book left me with mixed feelings. On the plus side, it led me to discover that our own Zbigniew Herbert also wrote about 17th-century Dutch art in Still Life with Bridle—and that will be my next read.

My rating: 6/10.

Author: Laura Cumming
Title: Thunderclap: A Memoir of Art and Life and Sudden Death
Wydawnictwo Literackie, Kraków 2026
Translation: Anna Sak
Page count: 328
ISBN: 978-83-08-08687-2

Zadie Smith, O pięknie (On Beauty)

To moja druga książka Zadie Smith po debiutanckich Białych zębach, którą przeczytałam. W domu czeka chyba kompletna kolekcja jej prozy, ale zawsze trochę mnie przerażały rozmiary jej książek – niepotrzebnie. 600-stronicowe O pięknie to naprawdę lektura na tydzień, bo czyta się ją świetnie. Mało tego – żałowałam, że książka się już skończyła!

Ciche dramaty w akademickim światku

Książka opowiada o skomplikowanych losach rodziny Belsey. Głową jest profesor Howard, wykładowca akademicki i specjalista od Rembrandta. Książka o wybitnym malarzu powstaje od wielu lat, ale ciągle nie jest ukończona. Jego czarnoskóra żona, Kiki Simmons, pracowała w służbie zdrowia, a potem poświęciła się wychowywaniu trójki ich dzieci. Małżeństwo przechodzi poważny kryzys, ponieważ Howard zdradził Kiki ze swoją koleżanką z uczelni, Claire Malcolm.

Rodzinę poznajemy, kiedy dwudziestoletni syn Belseyów, Jerome, pragnie ożenić się z Victorią, córką największego wroga Howarda, profesora Monty’ego Kippsa. Profesor Kipps jest również specjalistą od Rembranta, tyle że jego książka się ukazała i przez kilka tygodni była na liście bestsellerów. Czyli Howard znajduje się na życiowym zakręcie. Jego sytuacja nie polepsza się, gdy rodzina Kippsów sprowadza się do Stanów i Monty Kipps zaczyna pracę na tym samym uniwersytecie, co Howard.

Belseyowie mają trójkę dzieci – wspomnianego już Jerome’a (którego małżeństwo z piękną Victorią jednak nie dochodzi do skutku), studiującą na Uniwersytecie Wellington córkę Zorę oraz najmłodszego w rodzinie 15-letniego Leviego, który właśnie zaczyna zaczyna swoją przygodę z rapem. Problemy dojrzewających dzieci produkują niezliczoną ilość wątków pobocznych. Sprawy przybierają coraz szybszy obrót, a fabuła pełna jest niewielkich, codziennych niespodzianek. To właśnie dokładnie opisana codzienność, rozmowy, dorastanie dzieci, walka z kryzysem w związku, jest największą siłą tej powieści. Fabuła toczy się powoli, codziennym rytmem, nie ma tu żadnych spektakularnych zwrotów akcji, pościgów, zagadek, morderstw, ale ta szara, dobrze rozegrana i nakreślona codzienność to naprawdę arcyciekawy temat.

Siła kobiet

Jak zawsze fascynują mnie kobiety w powieści – tutaj funkcjonujące niby na uboczu kariery swoich mężów, ale zarówno Kiki, jak i Carlene, żona profesora Kippsa, są dojrzałymi, świadomymi siebie kobietami. Kiki nieustannie zwraca uwagę na swoją niełatwą fizyczność (jest czarnoskóra i otyła, ciągle zastanawia się, co sądzą o niej inni), ale ma swoje pasje i jest w stanie budować przyjaźnie „za plecami męża”. Carlene i Kiki zliżają się do siebie, choć zabraknie im czasu na zbudowanie glębokiej relacji. Ciekawie przedstawione są również Claire Malcolm, wykładowczyni na uniwersytecie, kochanka Howarda, Zora czy Viktoria. Kobiety są przedstawione wnikliwie, mają własny głos, budują własne światy.

Ciężkie tematy lekko podane

Przy okazji Zadie porusza inne ważkie zagadnienia – dorastania, krysyzu wieku średniego, kryzysu w związku, roli kobiet i mężczyzn w społeczeństwie, żałoby, relacji z rodzicami (trudnych oczywiście), małżeństwa. Mimo, że tematy mają swój ciężar, Brytyjka porusza je z lekkością i humorem, a czytelnik nie czuje się nimi przytłoczony. To właśnie humor sprawia, że powieść tej wielkości jest nie tylko zjadliwa, ale naprawdę całkiem smaczna.

 

Moja ocena: 7/10.

 

Zadie Smith, O pięknie

Wydawnictwo Znak

Kraków 2006

Tłumaczenie: Zbigniew Batko

Liczba stron: 600

ISBN: 978-83-240-0751-6

 

 

This is the second book by Zadie Smith that I’ve read, after the debut White Teeth. I think I have a complete collection of her prose at home, but I have always been put off by the size of her books - unnecessarily. The 600-page On Beauty is really a reading for a week, as it is so mesmerizing. Not only that - I wished the book wasn’t over yet!

Quiet dramas in the academic world

The book tells the story of the complicated fate of the Belsey family. The head is Professor Howard, an academic lecturer and Rembrandt specialist. The book about the outstanding painter is being written for many years, but it is still hasn’t been finished. His black wife, Kiki Simmons, worked in the healthcare sector and later devoted herself to raising their three children. The marriage is going through a serious crisis as Howard has cheated on Kiki with his friend from work, fellow lecturer Claire Malcolm.

We meet the family when Belseys’ 20-year-old son, Jerome, wants to marry Victoria, the daughter of Howard's greatest enemy, Professor Monty Kipps. Professor Kipps is also a Rembrand specialist, except that his book came out and was on the bestseller list for several weeks. So Howard is at a turning point in life. His situation does not improve when the Kipps family moves to the States and Monty Kipps starts working at the same university as Howard.

The Belsys have three children – already mentioned Jerome (whose marriage with the beautiful Victoria, however, does not take place), Zora, the ambitious daughter, studying at the University of Wellington, and the youngest in the family 15-year-old Levy, who is just starting his adventure with rap. The problems of adolescents produce a myriad of side plots. Events accelerate and the story is full of little everyday surprises. It is precisely the described everyday life, conversations, children growing up, fighting a crisis in a relationship that is the greatest strength of this novel. The plot moves slowly, with a daily rhythm, there are no spectacular plot twists, chases, puzzles, murders, but this gray, well-played and delineated everyday life is a really interesting topic.

Women's strength

As always, I am fascinated by the women in the novel - here functioning as if on the sidelines of their husbands 'careers, but both Kiki and Carlene, Professor Kipps's wife, are mature, self-aware women. Kiki is constantly paying attention to her uneasy physicality (she is black and obese, constantly wondering what others think of her), but she has her passions and is able to build friendships ‘behind her husband's back’. Carlene and Kiki grow closer, though they won't have enough time to build a deep relationship. Claire Malcolm, a university lecturer and lover of Howard, Zora and Victoria, are also well depicted. Women are presented insightfully, they have their own voice, they build their own worlds.

Heavy subjects in a light sauce

By the way, Zadie touches on other important issues - adolescence, midlife crisis, relationship crisis, the role of women and men in society, mourning, relationships with parents (difficult of course), marriage. Although the topics have their weight, the British author touches them with lightness and humor, and the reader does not feel overwhelmed by them. It is humor that makes a novel of this size not only virulent, but actually quite tasty.

 

My rating: 7/10.

 

Author: Zadie Smith

Publishiung House: On beauty

Wydawnictwo Znak

Krakow 2006

Translation: Zbigniew Batko

Number of pages: 600

ISBN: 978-83-240-0751-6