Pokazywanie postów oznaczonych etykietą PRL. Pokaż wszystkie posty
Pokazywanie postów oznaczonych etykietą PRL. Pokaż wszystkie posty

czwartek, 8 października 2026

Wisława Szymborska, Kornel Filipowicz, Listy Najlepiej w życiu ma twój kot

Całuję cię z zachowaniem zasad higieny

W ubiegłym roku czytałam – dość jednostronną – korespondencję Wisławy Szymborskiej z Czesławem Miłoszem, i książka ta średnio przypadła mi do gustu. Teraz sięgnęłam po korespondencję Noblistki z jej długoletnim partnerem, również uznanym pisarzem o sporym dorobku, Kornelem Filipowiczem. Sama książka jest słusznej długości (ponad 400 stron), zawiera mnóstwo reprodukcji wysyłanych przez parę kartek, faksymilów ich listów i notatek. Czytało mi się ją powoli, choć teoretycznie powinna iść jak z płatka – być może przez brak fabuły, skupienie na detalach codzienności, pewną monotonię tej korespondencji. Mam wrażenie, że zyskałam wgląd w intymną, pełną czułości relację, jednak bez przekraczania jakiejś subtelnej granicy. Myślę też, że jeśli ktoś szuka portretu życia artysty w PRL-u, to ta książka tworzy bardzo dokładny i szczegółowy obraz, jak to wtedy wyglądało.

Relacja dwojga ludzi przede wszystkim

Oczywiście na pierwszym miejscu jest relacja dwojga Artystów, ich codzienność, czasami brak weny, często pisanie, liczne obowiązki towarzyskie, wernisaże, zloty pisarzy, itd. Jest to relacja pełna czułości, tęsknoty, a także zdrowej zazdrości. Oboje są wobec siebie czuli, troskiwi, ale też zabawni: „Myślę o Tobie ciągle i kocham Cię bezustannie (tylko z przerwą obiadową), pisze Szymborska do Filipowicza z Zakopanego (s. 24), a nieco dalej „Całuję cię z zachowaniem zasad higieny – W.” (s. 36) czy też „Całuję Cię bez zastrzeżeń – Wisława” (s. 91). Filipowicz odpowiada: „Z powodu braku miejsca całuję Cię tylko 1 x, ale bardzo mocno. K.” (s. 27), albo: „Oprócz tego: Nawoja, przy okazji porządkowania domu nadwerężyła sobie trochę nogę – ale o tym pisać do Ciebie mi zabroniono, więc mnie nie zdradź. I w ogóle nie zdradzaj. Ucałowania – K.” (s. 216). Takich zabawnych wymian i drobnostek jest w tej korespondencji multum.

Wyniesienie listów na poziom literatury

Tym, co mnie zaskoczyło, to jak bardzo literatura przesiąknęła do tej korespondencji, jak bardzo na nią wpłynęła – zwłaszcza Szymborska zaludniała swoje listy fikcyjnymi postaciami, a to nieistniejącą, zakochaną w Kornelu służącą Rózią, która pisała mu listy pełne błędów ortograficznych, a to korespondencja od śmiałych fanek, a to wreszcie mamy listy od hrabiny Lanckorońskiej, odzwierciedlające relację Szymborskiej z Filipowiczem. Pokazują one niesamowite poczucie humory Szymborskiej, dają też możliwość wyrażenia rozczarowania, gniewu czy innych negatywnych emocji z dystansem i delikatnością (najczęściej są to upomnienia za brak odpowiedzi na korespondencję lub po prostu zazdrość). Kolejną warstwą tej publikacji są wyklejanki Szymborskiej, które są majstersztykiem samym w sobie, znów przesiąkniętym ironicznym poczuciem Autorki i bezbłędnym kolażem wycinków z gazet, absurdalnym zestawianiem ilustracji, twórczym nadrabianiem za braki na rynku kartek pocztowych.

PRL jako bohater tła

Drugim wielkim bohaterem jest PRL i trudne realia życia w tym czasie i miejscu. Kłopoty z zaopatrzeniem, nieustanna poszukiwanie dobrej jakości żywności, odwieczne kolejki, rosnące ceny, ale też aktywne poszukiwania ciekawych książek i kart pocztowych do kolekcji po antykwariatach. Ile się Szymborska z Filipowiczem musieli natłuc w autobusach podczas wyjazdów na Mazury, do Zakopanego czy do Lanckorony! Ileż musieli znosić niespodziewanych przerw w dostawie prądu, braków w zaopatrzeniu, a może udawało im się to wszystko przetrwać właśnie dzięki zbawiennemu poczuciu humoru. Listy pokazują ich codzienność – i w zasadzie ich troski i obserwacje, prócz literackiej wrażliwości na słowo – niewiele się różnią d tych naszych.

Tę korespondencję Szymborskiej przyjęłam lepiej, niż poprzednią (choć później wydaną), z Miłoszem. Pod każdym listem, który tego wymaga, jest adnotacja, kim są wzmiankowane postaci, albo szersze wyjaśnienie kontekstu, dzięki czemu listy są klarowne i dobrze objaśnione. Towarzyszące korespondencji faksymile listów i pocztówek jest w kolorze, w świetnj jakości. Jedynie Posłowie i adnotacja Od wydawców trochę mnie rozczarowały, bo nic szczególnie nowego nie wniosły. Warto sięgnąć po tę publikację, chociaż myślę, że jest bardziej kierowana do fanów Noblistki niż do czytelniczego ogółu.

Moja ocena: 7/10


Wisława Szymborska, Kornel Filipowicz, Listy Najlepiej w życiu ma twój kot
Wydawnictwo Znak, Kraków 2016
Liczba stron: 448
ISBN: 978-83-240-4361-3

***********************************************************************************

I kiss you—observing all hygiene protocols

Last year, I read the correspondence between Wisława Szymborska and Czesław Miłosz—a rather one-sided exchange—and the book didn't particularly appeal to me. Now, I’ve turned to the correspondence between the Nobel laureate and her long-time partner, Kornel Filipowicz—himself an acclaimed writer with a substantial body of work. The book is rich in volume (over 400 pages) but also in reproductions of the postcards the couple sent, facsimiles of their letters and notes. I read it slowly, even though, in theory, I should have flown by—perhaps due to the lack of a narrative arc, the focus on the minutiae of daily life, and a certain monotony inherent in the correspondence. I feel I gained insight into an intimate, tender relationship without ever crossing a subtle boundary of privacy. I also think that anyone looking for a portrait of an artist's life in the Polish People's Republic (PRL) will find this book paints a very precise and detailed picture of what that reality was like.

First and foremost, a relationship between two people

Naturally, the primary focus is the relationship between these two artists: their daily lives, occasional creative blocks, frequent writing sessions, numerous social obligations, art openings, writers' gatherings, and so on. It is a relationship filled with tenderness, longing, and even a healthy dose of jealousy. They are both affectionate and caring toward one another, yet also playful: "I think of you constantly and love you ceaselessly (except for a lunch break)," Szymborska writes to Filipowicz from Zakopane (p. 24); a little further on, "I kiss you while observing hygiene rules – W." (p. 36) or "I kiss you without reservations – Wisława" (p. 91). Filipowicz replies: "Due to a lack of space, I kiss you only once, but very hard. K." (p. 27), or: "Also: Nawoja strained her leg a bit while tidying up the house—but I was forbidden to write to you about it, so forgive me for this treachery. But don’t become treacherous yourself. Kisses – K." (p. 216). There is a multitude of such playful exchanges and little details in this correspondence.

Elevating the letters to the level of literature

What surprised me was the extent to which literature permeated this correspondence and influenced it; Szymborska, in particular, populated her letters with fictional characters—such as Rózia, a non-existent maid in love with Kornel who wrote him letters full of spelling errors, or correspondence from bold female fans, and finally, letters from Countess Lanckorońska that mirrored Szymborska’s own relationship with Filipowicz. They reveal Szymborska’s incredible sense of humour and offer a way to express disappointment, anger, or other negative emotions with a touch of detachment and delicacy (most often, these are gentle rebukes for failing to reply to correspondence or simply expressions of envy). Another layer of this publication consists of Szymborska’s collages—masterpieces in their own right, once again imbued with the author’s ironic sensibility. They feature flawless arrangements of newspaper clippings and absurd juxtapositions of illustrations, serving as a creative remedy for the nasty selection of postcards available on the market at the time.

The Polish People’s Republic (PRL) as a background character

The second major protagonist is the Polish People’s Republic itself and the harsh realities of life in that time and place. There were supply shortages, the constant hunt for quality food, endless queues, and rising prices—but also the active scouring of second-hand bookshops for interesting books and postcards to add to their collections. How much time Szymborska and Filipowicz must have spent enduring grueling bus rides to Masuria, Zakopane, or Lanckorona! How many unexpected power outages and supply shortages they had to weather—though perhaps they managed to survive it all precisely thanks to their saving grace: a sense of humour. The letters reveal their daily lives, showing that—aside from their literary sensitivity to language—their concerns and observations differ little from our own.

I found this collection of Szymborska’s correspondence more engaging than the previous volume (though published later) featuring her letters to Czesław Miłosz. Wherever necessary, each letter is accompanied by a note identifying the figures mentioned or providing a broader explanation of the context, ensuring the letters are clear and well-explained. The accompanying facsimiles of letters and postcards are in color and of excellent quality. I was slightly disappointed only by the Afterword and the Publisher’s Note, as they offered nothing particularly new. This publication is well worth reading, though I believe it is aimed more at fans of the Nobel laureate than at the general reading public.

My rating: 7/10

Authors: Wisława Szymborska, Kornel Filipowicz
Title: Letters: Your Cat is to be Envied (book not translated as of October 2026)
Publishing House: Znak, Kraków 2016
Number of pages: 448
ISBN: 978-83-240-4361-3

sobota, 3 października 2026

Jakub Jarno, Kontury

Zdarzenia są konturami, a pamięć tym, co je wypełnia

Cały czas próbuję zwiększać ilość czytanych/przyswajanych książek, a zmniejszać czas spędzony na telefonie. Oj, nie jest to proste. Testuję więc różne książki w wersji audiobooka, chociaż niektóre okazują się dla mnie w tej formie za trudne (np. Orbita Samanthy Harvey), a niektóre zbyt niepokojące (niektóre kryminały, zwłaszcza podczas samotnej wędrówki po górach). Natomiast Kontury Jakuba Jarno „weszły mi” wspaniale, chociaż nie jestem wielkim fanem Mai Ostaszewskiej, która czyta jedną część książki, często ze straszliwą manierą. Natomiasy Krzysztof Gosztyła, drugi lektor, czaruje ciepłem głosu i spokojnym tempem narracji. Książka wciąga od samego niemal początku i można spokojnie śledzić fabułę, nawet robiąc coś innego.

Tajemniczy Jakub Jarno

O samym Autorze nie dowiemy się zbyt wiele, bo strzeże swojej prywatności i przemawia tylko za pośrednictwem swoich książek. Do tej pory w Wydawnictwie Literackim ukazały się dwie ksiązki Jakuba Jarno – debiutancka i zbierająca bardzo dobre recenzje Światłoczułość (2024), a rok później czytane przeze mnie Kontury. Wydawnictwo WAB wydało natomiast Marionetkę – to zupełna świeżynka, wydana w połowie września tego roku (2026). Ja zaczęłam więc od środka, trochę przypadkowo, gdyż książkę znalazłam, klasycznie, na półce z nowościami w bibliotece i skusiła mnie jej piękna, ascetyczna okładka, nawiązująca zresztą do treści powieści.

Zarys fabuły

Kontury, napisane retrospektywnie, opowiadają historię życia Wandy Jeżyńskiej. Dziewczynka urodziła się pod sam koniec II wojny światowej i los jej rodziców pozostaje nieznany. Trafia więc najpierw pod opiekę zakonnic, a potem do opolskiejgo domu dziecka „Jedynak”, gdzie musi radzić sobie w nowej hierarchii i z wyjątkowo okrutną dyrektorką placówki, Baronową. Pokazując swoje umiejętności gry w palanta dziewczynka ulega wypadkowi i ma poważnie uszkodzone oko, dlatego trafia do izolatki, bez żadnej pomocy medycznej. Po wstawiennictwie innych dzieci ogląda ją felczer, ale oko nie zostaje należycie zaopiekowane i konsekwencje tego zaniedbania będzie Wanda ponosić do końca życia. Okazuje się też, że dziewczynka ma wielki talent do gry w tenisa, który w ostatnim niemal momencie zostaje zauważony przez państwa Wimbledon, a więc Tadeusza (Tediego) i Polę  Sierpińskich, którzy ratują dziewczynę z opresji. Zaczyna się dla niej jednak kolejna gehenna z opiekunką-alkoholiczką. Wanda nie miała w życiu lekko... Jej historia porusza i trzyma w napięciu do samego końca.

Realia życia w PRLu, odtwarzane przez zawodną pamięć

Dodatkową wartością w książce jest próba oddania realiów życia w PRLu. Akcja toczy się od lat tużpowojennych poprzez 60-te dalej, ale już z mniejszymi szczegółami. Jarno pokazuje biedną rzeczywistość, braki w zaopatrzeniu, konieczność korzystania z budek telefonicznych, zachwyt zachodnimi markami i trudne realia tamtych czasów. Chociaż część detali się rozsypuje albo nie zgadza, pokazując luki w pamięci albo też autokreację w opowiadanych przecież jakiemuś słuchaczowi wspomnieniach. „- Zdarzenia są konturami, a pamięć tym, co je wypełnia”, mówi główna bohaterka (s.372). To prowadzi nas do drugiego, a w zasadzie najważnieszego tematu książki – budowania tożsamości. Wanda musiała stworzyć się na nowo nie mając żadnego punktu odniesienia, rodziny, przodków, nawet personaliów. Jednocześnie bohaterka patrzy na swoją własną historię z perspektywy całego swojego życia, często się w swojej narracji zawieszając, podróżując w inne rejony czy miejsca, przez co narracja jest delikatnie rwana, ale nadal zrozumiała. „[...] człowiek się musi opowiedzieć i tylko wtedy istnieje. O tym, że jak już się opowie, to zawsze w formie fikcji”, nyśli dalej Jeżyńska. Upływający czas nadaje życiu niezbędną perspektywę, głębię i poczucie kierunku.

Kontury mają za mało wiarygodne wypełnienie?

Ja skończyłam książkę trochę rozdarta. Z jednej strony dramatyzm tej historii przypomina mi nieco losy Jude’a z Małego życia Hanyi Yanagihary – na Wandę spada podobnie dużo ciosów od losu, przez co fabuła może wydawać się troszeczkę naciągana. Z drugiej strony – skończyłam właśnie czytać listy Wisławy Szymborskiej i Kornela Filipowicza, które lepiej i dobitniej pokazywały realia życia w czasach PSLu, niż cała powieść w tamtych czasach osadzona. Jarno ma dużo pięlnych, trafnych zdań w swojej książce, ciekawych spostrzeżeń, które każą człowiekowi na chwilę przystanąć i zastanowić się nad wieloma tematami, ale czy mu uwierzyłam? Czy fikcyjność, a dokładniej pewna szcztuczność tego opowiadania mnie trochę nie razi i nie odrzuca? No właśnie nie wiem. Przekonajcie się sami, to nie jest zła literatura.

Moja ocena: 6/10.

Jakub Jarno, Kontury
Wydawnictwo Literackie, Kraków 2025
Liczba stron: 376
ISBN: 978-83-08-08691-9

***********************************************************************************

Events are outlines, and memory is what fills them

I am constantly trying to increase the number of books I read or absorb while cutting down on the time I spend on my phone. Oh, it’s not easy. So, I experiment with various audiobooks, though some prove too difficult for me in that format (e.g., Samantha Harvey’s Orbital) and others too unsettling (certain crime novels, especially when hiking alone in the mountains). However, Jakub Jarno’s Outlines (book not translated to English as of October 2026) really resonated with me—even though I’m not a huge fan of Maja Ostaszewska, who narrates one part of the book; she often employs a rather grating, affected style. On the other hand, Krzysztof Gosztyła, the second narrator, works his magic with the warmth of his voice and a calm, steady pace. The book draws you in almost from the very beginning, and it’s easy to follow the plot even while doing something else.

The mysterious Jakub Jarno

We don’t learn much about the author himself, as he guards his privacy and speaks only through his books. So far, Publishing House Wydawnictwo Literackie has published two of Jakub Jarno’s books: his debut—the highly acclaimed Światłoczułość (Photosensitivity, not translated into English as of Oct’26, published 2024)—and, a year later, Outlines, the one I listened to. Meanwhile, WAB published Marionetka (Puppet, not translated to English)—a brand-new release from mid-September of this year (2026). I started somewhere in the middle, somewhat by chance; I found the book as usual recently—on the library’s new arrivals shelf, and I was drawn in by its beautiful, minimalist cover, which actually reflects the novel’s content.

Plot Outline

Written as a retrospective narrative, the book recounts the life story of Wanda Jeżyńska. Born at the very end of World War II, she is left orphaned—her parents' fate unknown. She is placed first in the care of nuns and later in the "Jedynak" orphanage in Opole, where she must navigate a new social hierarchy and contend with the facility's exceptionally cruel director, known as "The Baroness." While demonstrating her skills at palant (a traditional Polish bat-and-ball game), she suffers an accident that severely damages her eye; consequently, she is confined to an isolation room without medical attention. After the other children intervene, a medical assistant examines her, but the eye is not properly treated, and Wanda suffers the consequences of this neglect for the rest of her life. It also turns out that the girl possesses great talent for tennis—a gift noticed at the eleventh hour by the "Wimbledons," Tadeusz ("Tedi") and Pola Sierpiński, who rescue her from her plight. Yet, a new ordeal begins for her with an alcoholic guardian. Wanda’s life was far from easy... Her story is moving and keeps the reader in suspense until the very end.

Life in the Polish People's Republic (PRL) as recalled by fallible memory

An added value of the book is its attempt to capture the realities of life in the Polish People's Republic (PRL). The action spans the immediate post-war years through the 1960s and beyond, though with less detail regarding the later periods. Jarno depicts a reality defined by poverty, supply shortages, the necessity of using public phone booths, a fascination with Western brands, and the harsh conditions of the era. Although some details fall apart or fail to align—revealing memory gaps or perhaps self-invention in recollections shared with a listener—the protagonist observes: "Events are outlines, and memory is what fills them in" (p. 372). This leads us to the book’s second—and arguably most important—theme: the construction of identity. Wanda had to reinvent herself without any reference points—no family, no ancestors, not even a personal history. At the same time, she views her own story from the perspective of a lifetime; she often pauses in her narrative, drifting to other times or places, which makes the storytelling slightly fragmented yet still coherent. "[...] a person must tell their own story, and only then do they exist. And... once told, it always takes the form of fiction," Jeżyńska reflects. The passage of time lends life necessary perspective, depth, and a sense of direction.

Is the filling of those outlines not quite credible?

I finished the book feeling somewhat conflicted. On one hand, the story’s dramatic intensity reminds me a bit of Jude’s fate in Hanya Yanagihara’s A Little Life—Wanda suffers a similarly relentless barrage of blows from fate, making the plot seem perhaps a tad far-fetched. On the other hand, I had just finished reading the letters exchanged between Wisława Szymborska and Kornel Filipowicz; those letters depicted the realities of life during the PSL era far better and more poignantly than the entire novel set in that period. Jarno’s book contains many beautiful, apt sentences and intriguing observations that make you pause and reflect on various themes—but did I find it convincing? Did the fictional nature—or rather, a certain artificiality—of the narrative perhaps jar or put me off a little? I honestly don’t know. See for yourselves; it’s not bad writing.

My rating: 6/10.

Author: Jakub Jarno
Title: Outlines (book not translated to English as of October 2026)
Publishing House: Wydawnictwo Literackie, Kraków 2025
Number of pages: 376
ISBN: 978-83-08-08691-9