Marta Dzido, Babie lato

Wredne wydry

To chyba moja pierwsza książka Marty Dzido, choć jej narracja mocno nasuwa na myśl styl pisania Zyty Rudzkiej. Obie pisarki stawiają w centrum swojej narracji kobietę i krążą wobec tego tematu namiętnie, obsesyjnie, niczym ćmy wokół rozgrzanej lampy. Od Babiego lata trudno się oderwać, więc trzeba uważać, by się w żarze tej narracji nie spalić.

Proza o kobietach i dla kobiet

Marta Dzido to urodzona w 1981 roku polska pisarka i reżyserka, autorka 7 książek (na styczeń 2025), z których ostatnią jest zbiór opowiadań Babie lato, wydany przez Grupę Wydawniczą Relacja we wrześniu 2024. Wydaje mi się, że publikację zobaczyłam w sekcji Nowości na stronie wrocławskiej biblioteki publicznej, i tak po nią sięgnęłam.  Na pozycję składa się 10 niedługich opowiadań, a książka ma niewiele ponad 160 stron. Przy pomyślnych wiatrach to lektura na jeden wieczór, jak też było w moim przypadku.

10 opowiadań

Dzido skupia się na tematach w zasadzie uniwersalnych i pisze o nich w piękny, poetycki sposób. Pierwsze tytułowe opowiadanie porusza temat starości – od jej pierwszych oznak, a więc pasemka siwych włosów („liźnięcia księżyca”), pojawienia się lwiej zmarszczki i kurzych łapek, po przemian w starowinkę. Jest tu i zaskoczenie tempem przemijania („Powiadam wam, dziwny to stan, mieć wciąż na końcu języka słodko-słony posmak lata i jednocześnie widzieć, że nieubłaganie nadciąga zima […]”, s. 11), i niewidzialność, nieatrakcyjność starzejących się kobiet, o której pisała też Olga Tokarczuk w Biegunach, i pewna wolność z tej niewidzialności płynąca.  W tym przemijaniu nie ma lęku, jest pogodzenie z czasem i naszym przeznaczeniem. W „Wielkiej niedźwiedzicy” dorosła już kobieta wspomina niedziele spędzane z babcią zamiast w kościele, to w lokalnej cukierni, i  wszystkie mądrości, które babcia jej przekazywała. Wypatruje na gwiazdozbiorze wielkiej niedźwiedzicy, licząc na to, że babcia mrugnie do niej z góry. „Tobie jednej” to pierwszoosobowa narracja starszej już kobiety, która straciła głowę i majątek dla internetowej znajomości. Dzido całkiem udanie tłumaczy, skąd taka wielka potrzeba miłości i akceptacji może się brać. „Kto ci uwierzy” pokazuje przemoc domową, fizyczną i psychiczną, i uwolnienie bohaterki po wielu latach, oraz siłę kobiecej przyjaźni. „Nie daj się, mała” to powrót do traumatycznych wspomnień z dzieciństwa, kiedy 17-letnia bohaterka została zgwałcona w parku i do tej pory radzi sobie z głęboko schowaną traumą. „Pierwszy krzyk”  to wewnętrzny głos czarnych protestów, które przetaczały się przez Polskę za rządów PISu. „Ta, która wie”, to historia kobiecej przyjaźni i wzajemnego zrozumienia bez słów. W „Dziewczynko, czego chcesz” dorosła bohaterka spotyka młodszą wersję samej siebie i zastanawia się, jak mogło potoczyć się jej życie. „Innych zakończeń nie będzie” to poruszająca historia bohaterki, która dowiaduje się, że ma w piersi guza i stara się najpierw oswoić tą wiadomość, poukładać się z nią wewnętrznie, a potem szuka pomocy. Chociaż nie dowiadujemy się, jaką diagnozę postawi jej onkolog, to opowiadanie to porusza do tego stopnia, że motywuje do badania się i dbania o swoje zdrowie, pkazując naszą kruchość i nieprzygotowanie na spotkanie z ostatwcznością. Zwłaszcza, gdy taka sytuacja wydarza się, kiedy bohaterka ma 42 lata i wydawaloby się – sporo czasu przed sobą. Ostatnie opowiadanie, „Ja ciebie też”, to piękny zapis wieloletniego związku kochających i szanujących się ludzi, zapisane w dwugłosie damsko-męskim. To wyznanie miłości całego życia, pięknie parafrazujące Hymn do miłości św. Pawła z listu do Koryntian. To budujące, że książka kończy się właśnie słowami „ja ciebie też”. Jest nadzieja.

Sprzeczne odczucia

Chociaż opowiadania z Babiego lata się ze sobą nie łączą (tylko bohaterka z „Nie daj się, mała” jest jedną z dwóch przyjaciółek w opowiadaniu „Ta, która wie”), to jednak mówią pewnym uniwersalnym, kobiecym językiem, odnoszą się do wspólnego kobiecego doświadczenia. Potrafiłam zrozumieć tęsknotę za babcią, spojrzeć ze zrozumieniem na własne ciało i wsłuchać się w nie, docenić siłę kobiecej przyjaźni. Z drugiej strony, był w niej pewien nadmierny dramatyzm i zero-jedynkowość, zwłaszcza w opowiadaniu „Pierwszy krzyk”. Szczęśliwie, nie wszystkie nasze doświadczenia są aż tak uniwersalne. Jest to również olejny argument za tym, że upolitycznienie prozy zawsze jej coś odbiera.

Siła kobiet w języku

Dzido używa barwnego, odważnego języka, chętnie gra słowem, przeinacza je, bawi się nim.  To odważna, bezkompromisowa proza, która pozwala kobietom odważnie wyrażać siebie, swoje lęki, oswajać stare i nowe sytuacje, szukać zrozumienia i wsparcia. Brawurowo odwołuje się do wielu tradycji i utworów literackich, interpretuje je na nowo, bawi się językiem. Stylistycznie jest bardzo jakaś – odważna, wygadana, mająca pełną kontrolę nad tym, co i jak chce powiedzieć. Bardzo mi się ta książka podobała.

Moja ocena: 8/10.

Marta Dzido, Babie lato
Grupa Wydawnicza Relacja, Warszawa 2024
Liczba stron: 176
ISBN:978-83068021-81-3

******************************************************************************

Nasty otters

This is probably my first book by Marta Dzido, although her narrative strongly brings to mind the writing style of Zyta Rudzka. Both writers place a woman at the center of their narrative and circle around this topic passionately, obsessively, like moths around a hot lamp. It is hard to tear yourself away from Indian Summer, so you have to be careful not to burn yourself in the heat of this narrative.

Prose on women for women

Marta Dzido is a Polish writer and director born in 1981, the author of 7 books (as of January 2025), the latest of which is the collection of short stories Indian Summer, published by Grupa Wydawnicza Relacja in September 2024. I have to mntion here that the book has not been translated to English yet and most likely I wouldn’t go with this title. Polish one puts woman (baba) in the center of this name, and there’s nothing Indian in the book. I think I saw the publication in the New Releases section on the website of the Wrocław public library, and that is how I reached for it. The book consists of 10 short stories, and is just over 160 pages long. In good circumstances it is a one-night read, as it was for me.

10 short stories

Dzido focuses on topics that are basically universal and writes about them in a beautiful, poetic way. The first title story touches on the subject of aging – from its first signs, namely a streak of gray hair (“a lick of the moon”), the appearance of a lion’s wrinkle and crow’s feet, to the transformation into an elderly woman. There is both surprise here at the speed of passing (“I tell you, it is a strange state, to have the sweet-salty taste of summer on the tip of your tongue and at the same time see that winter is inexorably approaching […]”, p. 11), and invisibility, the unattractiveness of aging women, which Olga Tokarczuk also wrote about in Flights, and a certain freedom that flows from this invisibility. There is no fear in this passing, there is reconciliation with time and our destiny. In "Ursa Major," an adult woman recalls Sundays spent with her grandmother at a local pastry shop instead of church, and all the wisdom her granny passed on to her. She looks out for the Ursa Major in the constellation, hoping that her grandmother will wink at her from above. "Only You" is a first-person narrative by an elderly woman who lost her head and fortune to an online friendship. Dzido quite successfully explains where such a great need for love and acceptance comes from. "No One Will Believe You" shows domestic violence, physical and psychological, and the release of the protagonist after many years, as well as the power of female friendship. "Don’t Give Up, Gal" is a return to traumatic memories from childhood, when the 17-year-old protagonist was raped in a park and is still coping with the deeply buried trauma. "First Scream" is the inner voice of the female protests against tightening the abortion law that swept through Poland during the rule of PiS. "She Who Knows" is a story of female friendship and mutual understanding without words. In "Girl, What Do You Want", the adult protagonist meets a younger version of herself and wonders how her life could have turned out. "There Will Be No Other Endings" is a moving story of a protagonist who learns that she has a tumor in her breast and first tries to come to terms with this news internally, and then seeks help. Although we do not learn what diagnosis her oncologist will give her, this story is so moving that it motivated me to examine ourselves and take care of my health, showing our fragility and unpreparedness for an encounter with the final. Especially when such a situation occurs when the main character is 42 years old and, it would seem, has a lot of time ahead of her. The last story, "I Love You Too", is a beautiful record of a long-term relationship of loving and respectful people, written in a male-female duo. It is a declaration of love for a whole life, beautifully paraphrasing St. Paul's Hymn to Love from the letter to the Corinthians. It is encouraging that the book ends with the words "I love you too". There is hope.

Conflicting feelings

Although the stories from Indian Summer are not connected (only the heroine from "Don’t Give Up, Gal" is one of two friends in the story "She who knows"), they speak a certain universal, feminine language, they refer to a common female experience. I was able to understand the longing for grandmother who passed away, look at my own body with understanding and listen to it, appreciate the power of female friendship. On the other hand, there was a certain excessive drama and binary nature in it, especially in the story "First Scream". Fortunately, not all of our experiences are so universal. This is also a strong argument for the fact that politicization of prose always takes something away from it.

Female strength in the language

Dzido uses colorful, bold language, she likes to play with words, distort them, twist them. This is bold, uncompromising prose that allows women to boldly express themselves, their fears, familiarize themselves with old and new situations, seek understanding and support. She brilliantly refers to many traditions and literary works, and interprets them anew, using language as a tool. Stylistically, she is very unique – bold, eloquent, with full control over what she wants to say and how. I really liked this book.

 

My rating: 8/10.

Author: Marta Dzido
Title: Indian Summer
Publishing House: Grupa Wydawnicza Relacja, Warsaw 2024
Number of pages: 176
ISBN:978-83068021-81-3

Martin Amis, Ciężarna wdowa. Relacja z pierwszej ręki (The Pregnant Widow: Inside Story)

Fatalne zauroczenie długimi powieściami trwa nadal. Co mnie skusiło do sięgnięcia po książkę Martina Amisa? Może piękna, niemal wakacyjna okładka? Może ciekawy, niewielki format? Może fakt, że nazwisko pisarza obiło mi się wcześniej o uszy, ale nigdy nic nie czytałam? Test pierwszej strony został zdany na piątkę z plusem - do tego stopnia, że książkę odłożyłam po raz pierwszy chyba po pięćdziesięciu stronach.

Carpe noctem. Korzystaj z nocy.

Dojrzały Keith Nearing, z perspektywy starzejącego się już mężczyzny, wspomina swoje wakacje z 1970 roku, kiedy miał zaledwie 20 lat. Były to wakacje nie byle jakie - spędzane w starym zamku w słonecznych Włoszech z grupą przyjaciół i swoją dziewczyną Lily. Jak się można domyślić, upalne lato, skąpe stroje i nadmiar wolnego czasu w grupie bacznie się sobie przyglądających młodych dorosłych będą prowadziły do jednego - edukacji seksualnej, niekoniecznie z własnym partnerem/partnerką. W szerszym kontekście - książka traktuje o rewolucji seksualnej na przykładzie dobrze opisanych czterech postaci kobiecych: pierwszej miłości Keitha, Lily, wielkiej pokusy i piękności Szeherezady, wyzwolonej i namiętnej, ale jakże dobrze się kryjącej Glorii Beautyman, i nieszczęśliwej alkoholiczki, siostry głównego bohatera, Victorii. 

O starości w pięknym stylu

Największym i najgłębiej przedstawionym tematem jest jednak upływ czasu i związane z tym starzenie i nieuchronność śmierci. Amis pisze o tym przeszywająco wprost: "[...] prędzej czy później każde ludzkie życie okaże się tragedią, czasami prędzej, zawsze później" (s. 11), pisze autor już na samym wstępie. O nieuchronnym ludzkim losie pisze z niezwykłym poczuciem humoru, błyskotliwie i sarkastycznie, a jednocześnie mądrze. Pokazuje zmianę perspektywy zachodzącą z wiekiem i przełożenie uwagi z przyszłości na przeszłość.

Subtelnie jest także poruszony motyw akceptacji samego siebie. Przechodzimy wraz z bohaterami od młodzieńczych kompleksów, poprzez lubienie samego siebie i pełną akceptację aż do zaskoczenia widokiem samego siebie w lustrze i pogłębiającą się nieudolnością:

"Kiedy przekroczysz połowę wieku, ciało, powłoka ochronna osoby, zaczyna się przecierać. I świat jest pełen ostrzy i szpikulców. Przez jakiś rok czy dwa ręce masz podrapane i obtarte jak kolana uczniaka. Potem uczysz się chronić siebie. I robisz to tak długo, aż pod koniec nie robisz już nic innego, tylko chronisz siebie. A kiedy się nauczysz, jak to robić, klucz staje się gwoździem, , klapa na skrzynce pocztowej tasakiem, a samo powietrze pełne jest szpikulców i ostrzy." s. 71 

"To los nas wszystkich odkochać się we własnym odbiciu" (s. 480), zauważa niemal na samym końcu powieści.

Amis pisze jednocześnie bardzo wyrafinowanie, nieustannie wtrącając cytaty z Szekspira czy Keatsa czy tłumacząc etymologię danych słów w najmniej oczekiwanym momencie, ale także bardzo bezpośrednio. Stąd właśnie dowiedziałam się, że słowo "wdowa" pochodzi ze staroangielskiego  widewe, "bądź pusta". Słowo dupa albo nawet dupsko sąsiadują z omfalosem czy teoriami Junga. Do tego Amis jest bardzo cytato-genny. Po prostu pisze w piękny sposób, tak, że język znów nabiera mocy zaskakiwania. "Religia była antychrystem erosa" (s. 312), "Przyszła do niego wysmukła, w pulchnej łupinie młodości" (s. 266), gwiazdy to "widoczne ostrza szpilek, które Bóg wpiął w ciemny spód wszechświata" - takich smaczków jest wpowieści znacznie, znacznie więcej.

Dodatkowo - co niezwykle lubię - sceneria powieści, czyli w największej mierze Włochy - jest opisana w taki sposób, że nic, tylko zapakować się w samochód i ruszać do kraju serów i wina. 

Ciężarna wdowa była wymagającą, ale zabawną lekturą. Z przyjemnością kiedyś do niej wrócę, nawet jeśli nie do całości, to do zaznaczonych fragmentów. Tymczasem na półce już czeka kolejna powieść Amisa.

Moja ocena: 7.5/10.

Martin Amis, Ciężarna wdowa. Relacja z pierwszej ręki

Wydawnictwo Czytelnik

Warszawa 2012

Tłumaczenie: Aleksandra Ambros

Liczba stron: 488

ISBN: 978-83-07-03289-4

______________________________________________________________________________

My fatal infatuation with long novels continues. What tempted me to read Martin Amis's book? Maybe the beautiful, almost holiday-like cover? Maybe the interesting, small format? Maybe the fact that I had heard the writer's name before, but never read anything? The first-page-test went so well that I put the book aside for the first time probably after fifty pages.

Carpe noctem. Enjoy the night.

Keith Nearing, from the perspective of an aging man, remembers his summer vacation in 1970, when he was just 20 years old. It was a vacation like no other - spent in an old castle in sunny Italy with a group of friends and his girlfriend Lily. As you can guess, hot summer, scarse outfits and excess of free time in a group of young adults closely watching each other will lead to one thing - sex education, not necessarily with one's own partner. In a broader context - the book deals with the sexual revolution using the example of four well-described female characters: Keith's first love, Lily, the great temptation and beauty. Seherazade, the liberated and passionate but well-concealed Gloria Beautyman, and the unfortunate alcoholic, a sister of the main character, Victoria.

On old age in a beautiful style

The biggest and most profoundly presented topic, however, is the passage of time and the related aging and the inevitability of death. Amis writes about it piercingly directly: "[...] sooner or later every human life will turn out to be a tragedy, sometimes sooner, always later" (p. 11), the author writes at the very beginning. He writes about the inevitable human fate with an extraordinary sense of humor, brilliantly and sarcastically, and at the same time wisely. It shows the change of perspective with age and the passage of attention from the future into the past.

The theme of self-acceptance is also subtly touched. Together with the heroes, we go from the dissatisfactions of youth, through self-liking and full acceptance, to surprise with the view of ourselves in the mirror and deepening inability:

"When you turn half your age, the body, the person's protective coating, begins to wear out. And the world is full of blades and spikes. For a year or two, your hands are scratched and chafed like a schoolboy's knees. Then you learn to protect yourself. Until at the end you do nothing else but protect yourself. And when you learn how to do it, the key becomes a nail, the flap on the mailbox becomes the cleaver, and the air itself is full of spikes and blades" (p. 71).

"It is the fate of all of us to fall out of love with our own reflection" (p. 480), he notes almost at the end of the novel.

At the same time, Amis writing is very refined, constantly inserting quotes from Shakespeare or Keats or explaining the etymology of given words at the least expected moment, but also very directly. That's where I found out that the word "widow" comes from the Old English widewe, "be empty". The word ass is adjacent to omphalos or Jung's theories. Additionally, Amis is very quotable. He just writes in a beautiful way so that the language gains the power of surprising again. "Religion was the antichrist of eros" (p. 312), "She came to him slender, in the plump shell of youth" (p. 266), the stars are "the visible points of pins that God has stuck into the dark bottom of the universe" - there are many such flavors in the novel.

Additionally - what I really like - the scenery of the novel, which is mostly Italy - is described in such a way that one should immediately pack the car and go to the country of cheese and wine.

The Pregnant Widow was a demanding but fun reading. I will be happy to come back to it one day, even if not completely, then to the selected fragments. Meanwhile, another novel by Amis is waiting on the shelf.

My rating: 7.5/10

Author: Martin Amis

Title: The Pregnant Widow: Inside Story

Publishing House: Czytelnik 

Warsaw 2012

Translation: Alexander Ambros

Number of pages: 488

ISBN: 978-83-07-03289-4