Joanna Kuciel-Frydryszak, Służące do wszystkiego

Zawód, który zniknął

Po Chłopkach, które przyniosły Autorce ogólnopolską sławę i sprzedały się w półmilionowym nakładzie, przyszedł czas na Służące do wszystkiego, chociaż książki były publikowane w odwrotnej kolejności. Kuciel-Frydryszak stara się pokazać każdy aspekt pracy służącej, zawodu, który w przedstawianym kształcie całkowicie wyginął.

Czas pracy

Książka dedykowana jest pamięci zapomnianych kobiet, a więc bohaterek powieści. Często pozbawione na początku pracy nawet swojego imienia, bo państwu, któremu dana dziewczyna służyła, ciężko było zapamiętać imię kolejnej służącej, młode dziewczyny, najczęściej przyjeżdżające za chlebem ze wsi do miasta, rozpoczynały swoją niewolniczą pracę. W zależności od zamożności domu różne były wobec nich wymagania i zakres obowiązków, ale dzień pracy służącej niejednego z nas by przerósł. Najczęściej kobiety wstawały przed 6 rano, by rozpalić w piecach i przygotować śniadanie, potem sprzątały w domu (nie mając pod ręką wynalazków współczesnej techniki, a czasami nawet bieżącej wody), a ich dzień kończył się koło godziny 22 i to najczęściej w kuchni, gdzie miały wyznaczony kąt dla siebie. To pierwszy szokujący element ich pracy, nie mówiąc o braku płatnego urlopu czy często bardzo restrykcyjnie kontrolowanym wychodnym. Brak osobnego pokoju i konieczność spania w przestrzeni dostępnej domownikom nie tylko zakłócało wypoczynek, jeśli ktoś z pracodawców balował do późna i wracał po nocy, ale też narażało dziewczyny na zaczepki natury seksualnej.

Samotność służącej

Praca służącej, jeśli w międzyczasie nie udało się ułożyć sobie życia inaczej, czyli wyjść za mąż i przejść harować do własnego domu , oznaczała również samotność. Niektóre nianie utrzymywały relacje z dorosłymi potem panienkami i paniczami, ale o większości zapominano, a kiedy przestawały się nadawać do pracy ze względu na zaawansowany wiek czy chorobę najczęściej trafiały do rozmaitych przytułków. Całe życie ciężkiej pracy nie zapewniało więc spokojnej starości, a dawało jedynie wikt i opierunek, oraz trochę grosza, które służące często wysyłały do domu, albo odkładały na posag… lub pogrzeb.

Jaśniepaństwo

Sporo miejsca poświęca też Kuciel-Frydryszak relacjom służących i pracodawców, które często były niełatwe. Panie były często nadmiernie kontrolujące, co niekoniecznie szło z ich wiedzą i umiejętnościami w parze. Dochodziła zazdrość o często ładną, młodą służącą i obawy, by nie uwiodła męża lub syna. Z kolei dla często niewykształconych, wiejskich dziewczyn wejście do wielkomiejskiego świata z nieznanymi udogodnieniami, ale też wyzwaniami, też często było trudne. Naiwną i niedoświadczoną służącą można było na różne sposoby wykorzystywać, ale też trzeba było ją wszystkiego nauczyć i odpowiednio jej wyjaśnić oczekiwania państwa. W tej dychotomicznej relacji to służąca była zawsze na przegranej pozycji – jej państwo mieli jej książeczkę pracy, w której wpisywało się przebieg służby oraz potencjalne uwagi, a książeczka była do wglądu dla kolejnych pracodawców. Jeśli się więc miało – nawet słuszny – zatarg z obecnym domem, wpis dokonany w emocjach mógł mieć znaczenie dla dalszego przebiegu służby i oznaczać kłopoty ze znalezieniem zatrudnienia. Z perspektywy państwa z kolei, często przekonanego, że służące są leniwe, tępe i mało umiejętne, znalezienie właściwego pracownika było trudnym zadaniem. Co nieco przerażające, bez służących domy klasy wyższej w ogóle by nie funkcjonowały, bo wyższa klasa (zwłaszcza kobiety) rzadko posiadała umiejętności do prowadzenia domu. Kobiety z wyższego towarzystwa nie umiały sprzątać, gotować, nie zamierzały prać czy nosić węgla czy wody. Ba, nawet samodzielne ubieranie się stanowiło wyzwanie, jeśli weźmie się pod uwagę wygląd ówczesnej garderoby. Więc chociaż zależni, to silniejsi byli zawsze pracodawcy, a to rodziło szereg niesprawiedliwości. Z drugiej strony, służba była świadkami wszystkiego, co się w domu działo, a od jej dyskrecji mogła zależeć opinia państwa.

Ciekawa i dobrze udokumentowana proza społeczno-historyczna

Fascynujące jest to, że świat, o którym pisze Kuciel-Frydryszak, całkowicie zniknął. Zdarzają się oczywiście domy, gdzie zatrudnia się ogrodników, serwis czyszczący czy kucharza, ale zakres obowiązków XIX-wiecznej służby byłby dzisiaj nie do pomyślenia. Warto więc przyjrzeć się światu, który w takim kształcie błyskawicznie przestał istnieć po II wojnie światowej i docenić zakres tych zmian i przemian społecznych. Książka Autorki, w swym tonie bardzo zresztą podobna do Chłopek, czyta się bardzo szybko, a dodatkową wartością są historyczne zdjęcia czy starannie wyselekcjonowane wycinki z gazet. Dzięki czemu tamten świat jest łatwiejszy do wyobrażenia. Chociaż mnie minimalnie może drażni charakterystyczny ton Autorki, to jej powieści zmieniają nasze rozumienie świata i zmian, które w nim zaszły, więc są ciekawą – i jak widać po nakładach – naprawdę fascynującą lekturą. Puszczę więc oczko do tych, którzy książkę czytali – „koniec i bomba, a kto czytał, ten trąba!”

Głos w dyskusji

PS. Netflixowa adaptacja Lalki w pierwszym odcinku stanowi niemal podsumowanie książki Kuciel-Frydryszak – Florcia, kuzynka państwa Łęckich, na miejskim placu wybiera sobie służącą do wszystkiego, bo jest tania, a w jej domu się nie przelewa, i bez ogródek oznajmia jej, że będzie jej mało płacić, ale dziewczyna będzie sobie mogła dorabiać wieczorami. Do obowiązków Marianny będzie należało pranie większe i mniejsze, czyszczenie sreber, sprzątanie i pomoc w garderobie panienki, a później również donoszenie na domy, w których służy. Serial Pawła Maślony to bardzo ciekawy głos w obrazie pracy służby w XIX wieku, i bardzo zgodny z tym, co pokazywała Autorka w swojej książce.

Moja ocena: 8/10.

Joanna Kuciel-Frydryszak, Służące do wszystkiego
Wydawnictwo Marginesy, Warszawa 2022
Liczba stron: 416
ISBN: 978-83-66500-69-3

**********************************************************************************

A Profession That Has Vanished

Following Peasant Women (original Polish title Chłopki, title not translated to English as of October’26)—a book that brought the author nationwide fame and sold half a million copies—comes Maids-of-All-Work (original Polish title Służące do wszystkiego, title not translated into English as of October’26), though the two were actually published in the reverse order. Kuciel-Frydryszak explores every facet of the work performed by domestic servants—a profession that, in the form described here, has completely ceased to exist in Poland.

Working Hours

The book is dedicated to the memory of these forgotten women—the protagonists of this story. Often stripped of even their own names upon starting a job—as their employers found it too much trouble to remember the names of a succession of different maids—these young women, who had mostly come from the countryside to the city in search of a livelihood, began what was essentially slave labour. While the specific demands and duties varied depending on the wealth of the household, the typical workday of a maid would be more than most of us could endure. These women would usually rise before 6:00 a.m. to light the stoves and prepare breakfast, followed by cleaning the house—all without the benefit of modern technology or, in some cases, even running water. Their day would often end around 10:00 p.m., usually in the kitchen, where a small corner had been set aside for them. This is the first of many shocking aspects of their employment—to say nothing of the total absence of paid leave or the often strictly controlled, limited time they were permitted to spend outside the home. The lack of a private room—forcing the girls to sleep in a space accessible to the rest of the household—not only disrupted their rest (especially when employers stayed out late partying and returned in the middle of the night) but also left them vulnerable to unwanted sexual advances.

The Loneliness of a Domestic Servant

Unless a domestic servant managed to build a different life—by getting married and moving on to toil in her own home—her work often meant a life of solitude. While some nannies maintained relationships with the children they had once cared for, most were simply forgotten; when they could no longer work due to advanced age or illness, they typically ended up in various shelters. A lifetime of hard labour did not guarantee a peaceful old age; it provided only room, board, and a small amount of money—funds that servants often sent back home, saved for a dowry… or set aside for their own funeral.

The "Masters and Mistresses"

Kuciel-Frydryszak also devotes considerable space to the often difficult relationships between servants and their employers. Mistresses were frequently overly controlling—a trait not necessarily matched by their own knowledge or competence. There was also the issue of jealousy: a young, attractive servant might be perceived as a threat, with employers fearing she could seduce a husband or son. Conversely, for the often uneducated girls arriving from the countryside, entering the world of the big city—with its unfamiliar conveniences and complex challenges—was frequently a daunting experience. A naive, inexperienced servant could be exploited in various ways, yet she also required extensive instruction to understand exactly what her employers expected of her. In this dichotomous relationship, the domestic servant was always at a disadvantage—her employers held her employment record book, in which her service history and any remarks were noted; this book was then made available for inspection by future employers. Consequently, if a servant had a dispute with her current household—even a justified one—a remark entered in the heat of the moment could negatively impact her future career and make it difficult for her to find new work. From the perspective of the employers—who were often convinced that servants were lazy, dull-witted, and unskilled—finding a suitable worker was a daunting task. Somewhat alarmingly, upper-class households could not have functioned at all without servants, as the upper class (especially the women) rarely possessed the skills required to run a home. Women of high society did not know how to clean or cook, and they certainly had no intention of doing laundry or carrying coal or water. In fact, even dressing oneself was a challenge, given the nature of the clothing worn at the time. Thus, while both sides were interdependent, the employers held the greater power—a dynamic that gave rise to numerous injustices. On the other hand, servants witnessed everything that transpired within the household, and the reputation of their employers could often hinge upon their discretion.

An Engaging and Eell-documented Work of Social History

It is fascinating that the world described by Kuciel-Frydryszak has vanished entirely. While it is true that some households today employ gardeners, cleaning services, or even a private chef, the scope of duties expected of domestic staff in the 19th century would be unthinkable by modern standards. It is well worth taking a look at a world that—in that particular form—vanished rapidly following the Second World War, and appreciating the scale of the social shifts and transformations that took place. The author’s book—which, incidentally, shares a very similar tone to her earlier work, Peasant Women—makes for a swift read; it is further enriched by historical photographs and carefully curated newspaper clippings, which make that bygone world much easier to visualize. Although I find the author’s distinctive tone ever so slightly grating, her books fundamentally reshape our understanding of the world and the changes it has undergone—making them an intriguing, and—judging by their print runs—truly fascinating read. So, a little wink to those who have read it—“It’s the end, what a gas, and who’s read it is an ass!”

A contribution to the discussion

P.S. The first episode of the Netflix adaptation of The Doll (TV-series based a book ny Bolesław Prus titled Lalka) serves as an almost perfect summary of Kuciel-Frydryszak’s book. Florcia, a cousin of the Łęcki family, selects a "maid-of-all-work" in a public square—choosing her precisely because she is cheap, as the Łęckis themselves are short on funds. She bluntly informs the girl that the wages will be meager, but adds that she can earn extra money on the side in the evenings. Marianna’s duties include all manner of laundry, polishing silverware, cleaning, and assisting the young lady with her wardrobe—as well as, later on, acting as an informant regarding the other households where she has worked. Paweł Maślona’s series offers a compelling perspective on the lives of domestic servants in the 19th century—one that aligns remarkably well with the account presented by the author in her book.

My rating: 8/10.

Author: Joanna Kuciel-Frydryszak
Title: Maids-of-All-Work (book not translated to English as of October'26)
Publishing House: Marginesy, Warsaw 2022
Number of pages: 416
ISBN: 978-83-66500-69-3